Mục tiêu số lượng chỉ có ý nghĩa khi gắn với năng lực
Đào tạo kỹ sư bán dẫn là quá trình kết hợp kiến thức chuyên môn với thực hành thiết kế, chế tạo, kiểm thử và phát triển sản phẩm, để người học có thể đảm nhiệm công việc cụ thể trong ngành. Việt Nam đặt mục tiêu đến năm 2030 có 50.000 kỹ sư bán dẫn, gồm 15.000 kỹ sư thiết kế vi mạch và 35.000 người làm đóng gói, kiểm thử, sản xuất cùng các lĩnh vực liên quan. Đây không nên là cuộc chạy đua đếm bằng cấp. Nếu đầu ra không đáp ứng vị trí việc làm, quy mô đào tạo lớn vẫn không giúp ngành bán dẫn Việt Nam tiến sâu hơn trong chuỗi giá trị. Nhu cầu đang tăng khi doanh nghiệp mở rộng cả sản xuất lẫn nghiên cứu và phát triển. Tham vọng đào tạo vì thế phải được hiểu là xây dựng năng lực làm chủ công nghệ, chứ không chỉ bổ sung lao động cho các công đoạn sẵn có.
Các khóa chuyên sâu về thiết kế vi mạch và bán dẫn đã được triển khai từ năm 2024, nhưng chương trình học cần theo sát nhu cầu thực tế của doanh nghiệp. Doanh nghiệp cần nhiều nhóm chuyên môn khác nhau; một lộ trình chỉ tập trung vào thiết kế sẽ bỏ trống nhu cầu ở sản xuất, kiểm thử và đóng gói. Ngược lại, chỉ đào tạo để vận hành quy trình cũng khó tạo nền tảng cho hoạt động nghiên cứu, phát triển sản phẩm. Mục tiêu 50.000 người chỉ đáng tin khi đi kèm chuẩn năng lực rõ ràng, phân luồng theo công việc và cơ hội tích lũy kinh nghiệm ngay trong quá trình học.
Doanh nghiệp phải bước vào giảng đường
Hợp tác với doanh nghiệp cần vượt khỏi việc nhận sinh viên thực tập vào cuối khóa. Tại TP.HCM, Trường Đại học Bách khoa đã kết nối với Marvell để doanh nghiệp đặt phòng thí nghiệm thiết kế vi mạch trong trường; sinh viên còn có thể tham gia học kỳ doanh nghiệp, làm dự án và tích lũy tín chỉ theo kết quả thực hiện. Đây là hướng đi đúng vì người học được va chạm với nhiệm vụ, công cụ và cách làm việc gần với môi trường nghề nghiệp, thay vì chỉ ghi nhớ kiến thức lý thuyết. Các trường khác cũng cần mở rộng mô hình thực hành, đồng thời để doanh nghiệp góp ý chương trình và tham gia nghiên cứu. Kinh nghiệm từ dự án giúp sinh viên chuẩn bị tốt hơn trước khi tốt nghiệp; doanh nghiệp cũng có cơ hội nhận diện và phát triển nhân lực phù hợp với nhu cầu của mình.
Một nút thắt là thiếu giảng viên có kinh nghiệm công nghiệp chuyên sâu. Đại học Quốc gia TP.HCM đang triển khai cơ chế mời kỹ sư doanh nghiệp có khoảng 15–20 năm kinh nghiệm thực tế tham gia giảng dạy, kể cả người chưa có bằng tiến sĩ. Cách làm này không thay thế nền tảng học thuật, mà bổ sung góc nhìn về thiết kế, xử lý lỗi và yêu cầu sản phẩm vốn khó truyền đạt chỉ qua giáo trình. Việc đưa sinh viên đến doanh nghiệp thực tập và mời kỹ sư vào trường có thể tạo trao đổi hai chiều: người học tiếp cận công việc thật, còn chương trình đào tạo nhận phản hồi trực tiếp từ nơi sử dụng lao động. Đó là cách thu hẹp khoảng cách giữa tốt nghiệp và sẵn sàng làm việc.
Phòng thí nghiệm phải dẫn tới sản phẩm
Thực hành sẽ thiếu chiều sâu nếu sinh viên chỉ thao tác trên bài tập mô phỏng mà không tiếp cận quá trình nghiên cứu và làm sản phẩm. Sau khi hoàn thành bản thiết kế, các nhóm cần hạ tầng để chế tạo thử chip, kiểm tra kết quả và tiến gần hơn đến thương mại hóa. Trung tâm hỗ trợ sản xuất thử chip được thành lập nhằm tạo hạ tầng dùng chung cho doanh nghiệp, viện và trường, giúp các nhóm tiếp cận công đoạn chế tạo thử. Đây không chỉ là thiết bị phục vụ nhà nghiên cứu: khi người học tham gia dự án và làm sản phẩm, kiến thức trên lớp được kiểm nghiệm qua những vấn đề kỹ thuật cụ thể. Việt Nam cũng đặt định hướng xây dựng bốn phòng thí nghiệm bán dẫn dùng chung cấp quốc gia và 19 phòng thí nghiệm cấp cơ sở. Điều quan trọng là đưa các cơ sở này vào hoạt động và gắn chúng với chương trình học, thay vì xem số phòng thí nghiệm tự thân là thước đo thành công.
Hạ tầng cần đi cùng hợp tác quốc tế và chuyển giao công nghệ để nhóm trong nước tiếp cận tri thức, quy trình và kinh nghiệm nghiên cứu tiên tiến. Becamex dự kiến đưa Trung tâm Đổi mới sáng tạo vi điện tử vào vận hành cuối năm 2026 tại khu đô thị khoa học công nghệ phía Bắc TP.HCM, với kỳ vọng hợp tác quốc tế hỗ trợ chuyển giao công nghệ và vận hành theo tiêu chuẩn quốc tế. Những kế hoạch như vậy chỉ tạo giá trị đào tạo khi sinh viên, giảng viên và doanh nghiệp cùng sử dụng hạ tầng cho nghiên cứu, thử nghiệm và phát triển sản phẩm. Nếu phòng thí nghiệm tách rời hoạt động đào tạo, cơ hội thực hành vẫn có thể chỉ đến với một nhóm nhỏ.
Đào tạo theo nhu cầu hôm nay, xây năng lực cho ngày mai
Đào tạo cần đáp ứng đồng thời hai đích: cung cấp kỹ sư cho sản xuất và tạo đội ngũ có khả năng nghiên cứu, phát triển sản phẩm. Hai hướng không đối lập, nhưng đòi hỏi lộ trình khác nhau về kiến thức, kỹ năng và mức độ chuyên sâu. TP.HCM dự kiến ban hành cơ chế đặt hàng đào tạo trong tháng 12/2026; các chương trình bổ sung nhân lực dự kiến tổ chức trong tháng đó và những tháng đầu năm 2027, bên cạnh các khóa dài hạn. Cách đặt hàng chỉ phát huy tác dụng nếu doanh nghiệp nêu rõ vị trí cần tuyển, kỹ năng cần có và tham gia đánh giá kết quả học tập. Trường đại học cũng cần giữ vai trò bảo đảm nền tảng khoa học, tránh biến chương trình thành khóa huấn luyện ngắn hạn cho một công việc nhất thời.
Thước đo cuối cùng không phải số người ghi danh hay số chứng chỉ được cấp, mà là khả năng đảm nhận công việc và tiếp tục trưởng thành trong ngành. Sinh viên cần thực hành dự án, tiếp xúc với thiết kế và chế tạo thử; giảng viên cần cập nhật kinh nghiệm công nghiệp; doanh nghiệp cần chia sẻ nhu cầu nhân lực và dành nguồn lực cho đào tạo. Hạ tầng nghiên cứu cùng hợp tác quốc tế sẽ giúp những mắt xích ấy kết nối thành một hệ sinh thái có khả năng tạo ra sản phẩm. Nếu thiếu sự phối hợp này, mục tiêu 50.000 kỹ sư có nguy cơ trở thành con số lớn nhưng năng lực mỏng. Muốn làm chủ công nghệ bán dẫn, Việt Nam phải đào tạo theo việc làm thực tế hôm nay và mở đường cho năng lực nghiên cứu, sáng tạo ngày mai.
