6 cống ngăn triều khổng lồ ở TP.HCM sắp về đích

Lá chắn thép 10.000 tỷ: giải pháp ngập lụt TP.HCM hay điểm khởi đầu?

Dự án “Giải quyết ngập do triều khu vực TP.HCM có xét đến yếu tố biến đổi khí hậu – giai đoạn 1” là hệ thống công trình ngăn triều TP.HCM gồm 6 cống ngăn triều khổng lồ, tuyến đê – kè và nhà quản lý trung tâm, được xây dựng theo hợp đồng BT với tổng vốn đầu tư gần 10.000 tỷ đồng nhằm kiểm soát ngập do triều cho diện tích khoảng 570km² và khoảng 6,5 triệu dân thành phố. Điểm quan trọng nhất lúc này: sau gần một thập kỷ lỡ hẹn, 6 cống lớn đã đạt tiến độ từ 89–99%, đưa dự án chống ngập 10.000 tỷ tiến sát đích hoàn thành vào tháng 11/2026. Đây không chỉ là mốc kỹ thuật, mà là phép thử xem một “lá chắn thép” khổng lồ có đủ sức đảo chiều câu chuyện ngập lụt tồn tại hàng chục năm ở TP.HCM hay không. Dự án do một doanh nghiệp tư nhân làm chủ đầu tư, đổi đất lấy hạ tầng, khởi công từ 2016 với mục tiêu hoàn thành vào 2018 nhưng nhiều lần đình trệ vì vướng thủ tục quỹ đất và nguồn vốn. Việc phải chờ đến Nghị quyết 212/NQ-CP tháo gỡ nút thắt tài chính mới tái khởi động cho thấy cách TP.HCM chống ngập vẫn phụ thuộc rất lớn vào quyết định trung ương và cấu trúc tài chính của các siêu dự án, thay vì một chiến lược dài hơi, liên tục.

6 lá chắn khổng lồ: bảo vệ 570km² nhưng chưa đủ cho cả thành phố

Về mặt kỹ thuật, 6 cống ngăn triều khổng lồ – Bến Nghé, Tân Thuận, Phú Định, Mương Chuối, Phú Xuân, Cây Khô – đang bước vào giai đoạn hoàn thiện cuối cùng, với tiến độ từ 89% đến 99% tùy vị trí. Cùng với 2 cống nhỏ Cầu Kinh và Bà Bướm, tuyến đê – kè dài khoảng 7,8km và hệ thống nhà quản lý trung tâm, chúng tạo thành một “vòng chắn” cho khu vực bờ hữu sông Sài Gòn và trung tâm TP.HCM. Khi vận hành đồng bộ, hệ thống được kỳ vọng kiểm soát ngập do triều cho khoảng 570km², bảo vệ trực tiếp đời sống của khoảng 6,5 triệu người dân. Đây là phạm vi bảo vệ ấn tượng, nhưng cũng cần nhìn thẳng: nó không bao trùm toàn bộ không gian đô thị đang mở rộng nhanh chóng về phía Tây và phía Bắc. Thành phố đang gửi kỳ vọng lớn vào các cống ngăn triều khổng lồ này, nhưng nếu quy hoạch và thoát nước nội đô không theo kịp, “lá chắn” sẽ chỉ đẩy nước và rủi ro sang những khu vực nằm ngoài vùng bảo vệ.

Chạy đua tiến độ: 1.500 con người, 3 ca liên tục và rủi ro vận hành

Đằng sau những con số tiến độ ấn tượng là một cuộc chạy đua với thời gian: hơn 1.500 kỹ sư, công nhân đang thi công đồng loạt tại 9 vị trí trọng yếu, trong đó riêng công trường Phú Định có hơn 200 người làm việc liên tục 3 ca để kịp bàn giao. Theo thông tin từ nhà đầu tư, toàn dự án đã đạt trung bình hơn 93–95%, với kế hoạch hoàn thành và bàn giao trong tháng 11/2026, sớm hơn mốc yêu cầu 31/12/2026 của lãnh đạo thành phố. Một câu hỏi khó tránh là: liệu việc đẩy tiến độ trong một khoảng thời gian ngắn sau nhiều năm đình trệ có tạo ra rủi ro vận hành về sau? Các cống đều tích hợp hệ thống van thép nặng hàng trăm tấn, âu thuyền, trạm bơm và được điều khiển bằng hệ thống tự động SCADA thu thập, giám sát dữ liệu mực nước, lượng mưa, điều khiển cửa van và cảnh báo giao thông thủy. Đây là công nghệ hiện đại, nhưng nếu khâu bảo dưỡng và nhân lực vận hành không được đầu tư tương xứng, “siêu công trình” có thể trở thành gánh nặng bảo trì thay vì là giải pháp ngập lụt TP.HCM bền vững lâu dài.

Biến đổi khí hậu, chỉnh trang đô thị và bài toán sau cống ngăn triều

Dự án được thiết kế ngay từ đầu với việc xét đến yếu tố biến đổi khí hậu trong giai đoạn 1, hướng tới khả năng chủ động ứng phó với triều cường tăng cao và mưa cực đoan. Về mặt định hướng, đây là bước đi đúng: thay vì chỉ xử lý những điểm ngập hiện hữu, TP.HCM chấp nhận đầu tư lớn cho một công trình có tầm nhìn dài hạn. Tuy nhiên, chống ngập trong bối cảnh khí hậu thay đổi không thể là câu chuyện của riêng các cống ngăn triều khổng lồ. Thực tế, dự án đang kéo theo thay đổi rõ rệt ở các khu vực ven kênh: đường giao thông, vỉa hè, kè được nâng cấp, nhiều đoạn rải đá, nâng cao mặt đường, tạo tuyến đường dân sinh mới dọc sông Sài Gòn, cho phép xe dưới 9 chỗ lưu thông. Đây là mặt tích cực – công trình ngăn triều TP.HCM vừa là giải pháp chống ngập 10.000 tỷ, vừa là cú hích chỉnh trang đô thị. Nhưng nếu không đi kèm kiểm soát xây dựng, bảo vệ diện tích trữ nước tự nhiên và cải tạo hệ thống cống thoát nước hiện hữu, lợi ích chống ngập có thể dần bị xóa nhòa bởi đô thị hóa tiếp tục lấn chiếm không gian cho nước.

Từ siêu dự án đến chiến lược: TP.HCM cần gì sau 6 lá chắn thép?

Khi những lá chắn thép cuối cùng của dự án chống ngập 10.000 tỷ sắp hoàn thành, điều TP.HCM cần không phải là thêm những khẩu hiệu ca ngợi công trình, mà là một chiến lược ngập lụt mới lấy dự án này làm nền tảng chứ không phải điểm kết thúc. Hệ thống cống, đê – kè và nhà quản lý trung tâm có thể giảm đáng kể các điểm ngập kinh niên do triều, nhưng sẽ không thể một mình giải quyết những trận mưa lớn, tắc nghẽn hệ thống thoát nước, quy hoạch thiếu mặt bằng trữ nước và quá trình đô thị hóa thiếu kiểm soát. Thành phố cần coi 6 cống ngăn triều khổng lồ là “xương sống”, quanh đó là mạng lưới giải pháp mềm: quy hoạch sử dụng đất tôn trọng dòng chảy tự nhiên, cải tạo kênh rạch, nâng cấp cống thoát nước nội đô, áp dụng công nghệ quan trắc mở cho cộng đồng. Nếu không làm được điều này, câu hỏi “giải pháp nào cho 6,5 triệu dân thành phố?” sẽ vẫn treo lơ lửng, ngay cả khi những cánh cửa thép nặng hàng trăm tấn bắt đầu khép lại dòng triều ngoài sông.