Dự án ngăn triều TP.HCM: Bước ngoặt cho bài toán ngập lụt kinh niên
Dự án ngăn triều TP.HCM là công trình hạ tầng chống ngập quy mô lớn, sử dụng hệ thống cống kiểm soát triều, tuyến đê kè và cống nhỏ đồng bộ để hạn chế nước triều xâm nhập, điều tiết mực nước sông, kênh, rạch, từ đó giảm ngập cho khu vực nội đô và phía Nam thành phố trong bối cảnh biến đổi khí hậu ngày càng rõ rệt. Điểm quan trọng nhất lúc này không phải là con số gần 10.000 tỉ đồng đầu tư, mà là việc công trình đang tiến vào giai đoạn cuối sau hơn 8 năm khởi công. Dự án giải quyết ngập do triều khu vực TP.HCM có xét đến yếu tố biến đổi khí hậu (giai đoạn 1) được khởi công năm 2016, từng nhiều lần đình trệ vì vướng pháp lý và cơ chế thanh toán quỹ đất cho nhà đầu tư. Việc tái khởi động từ tháng 2/2026 cho thấy thành phố không còn lựa chọn nào khác ngoài việc nghiêm túc đầu tư hạ tầng chống ngập dài hạn.
Bức tranh hạ tầng chống ngập: 6 cống lớn, 6km đê kè và hàng chục cống nhỏ
Nếu chỉ xem đây là một công trình ngăn triều, chúng ta đang đánh giá thấp quy mô hạ tầng chống ngập mà TP.HCM đang xây dựng. Dự án chống ngập lụt 10.000 tỷ đồng gồm 6 cống kiểm soát triều lớn, 2 cống nhỏ, 6km đê kè và 43 cống kiểm soát triều quy mô nhỏ, tạo thành một mạng lưới can thiệp trực tiếp vào dòng chảy triều cường. Sáu cống lớn Bến Nghé, Tân Thuận, Phú Xuân, Mương Chuối, Cây Khô và Phú Định có khẩu độ 40-160m; hai cống nhỏ Cầu Kinh và Bà Bướm khẩu độ 10-25m, kết hợp tuyến đê, kè ven sông Sài Gòn để hạn chế nước triều xâm nhập khu vực đô thị. Đây là cấu trúc mà ít thành phố nào trong khu vực dám theo đuổi, vì vừa đòi hỏi vốn đầu tư, vừa yêu cầu phối hợp kỹ thuật, giao thông và cảnh quan.
Về đích sau 8 năm: Tăng tốc thi công và lộ trình vận hành thử
Kế hoạch ban đầu, dự án ngăn triều TP.HCM phải hoàn thành vào năm 2018, nhưng bị kéo dài hơn 8 năm vì vướng mắc pháp lý và cơ chế thanh toán quỹ đất cho nhà đầu tư. Chỉ khi các rào cản dần được tháo gỡ, công trình mới được tái khởi động từ tháng 2/2026 và bước vào cuộc chạy đua thực sự với triều cường. Hiện gần 1.500 cán bộ, kỹ sư, công nhân đang tập trung hoàn thiện các hạng mục cuối, hướng tới hoàn thành đồng bộ và bàn giao trong tháng 11/2026. Các cống kiểm soát triều chính như Phú Định và Tân Thuận đã đạt khoảng 93–95% khối lượng, chuẩn bị vận hành thử trong tháng 10. Những cống còn lại gồm Mương Chuối, Bến Nghé, Phú Xuân, Cây Khô sẽ lần lượt vận hành thử từ tháng 10 đến 11, trước khi toàn bộ hệ thống được đưa vào hoạt động đồng bộ. Nếu thành phố bỏ lỡ mốc thời gian này, niềm tin của người dân vào các dự án ngăn ngập lớn sẽ khó phục hồi.
Tác động thực tế: 20 phường, xã và 6,5 triệu dân chờ ngày "thoát ngập"
Tác động của dự án không nằm trên bản vẽ mà đã bắt đầu thấy trong đời sống. Khu vực quanh cống Phú Định, sau khi đường sá được nâng cấp, triều cường gần đây không còn gây ngập như trước, người dân đi lại và buôn bán thuận lợi hơn, môi trường sống cải thiện rõ rệt. Khi hoàn thành, công trình được kỳ vọng kiểm soát triều cường, giảm ngập cho khu vực rộng khoảng 570km² với khoảng 6,5 triệu dân thuộc bờ hữu sông Sài Gòn và trung tâm thành phố. Phạm vi hưởng lợi cụ thể gồm 20 phường, xã như Sài Gòn, Tân Định, Bến Thành, Cầu Ông Lãnh, Xóm Chiếu, Khánh Hội, Vĩnh Hội, Tân Thuận, Phú Thuận, Tân Mỹ, Tân Hưng, Chánh Hưng, Phú Định, Bình Đông và các xã Nhà Bè, Hiệp Phước, Tân Nhựt, Bình Chánh, Hưng Long, Bình Hưng. Nói cách khác, đây là dự án hạ tầng chống ngập hiếm hoi có khả năng thay đổi trực tiếp chất lượng sống của hàng triệu người, chứ không chỉ là vài con đường hết ngập.
Hơn cả ngăn triều: Thích ứng biến đổi khí hậu và bài toán dài hạn cho đô thị
Điểm đáng giá của dự án chống ngập lụt 10.000 tỷ không chỉ là "chặn nước" mà là cách tiếp cận thích ứng biến đổi khí hậu. Công trình được thiết kế có xét đến yếu tố biến đổi khí hậu, hướng tới kiểm soát ngập do triều và chủ động ứng phó với mực nước dâng trong tương lai. Khi vận hành, hệ thống có thể điều tiết, hạ thấp mực nước trên sông, kênh, rạch; nâng cao khả năng tiêu thoát nước, đồng thời hỗ trợ trữ nước khi mưa lớn trùng triều cường, giảm áp lực cho mạng lưới cống hiện hữu. Một phát biểu đáng chú ý từ nhà đầu tư là: hệ thống sẽ góp phần hạn chế xâm nhập mặn, cải thiện chất lượng nguồn nước và chỉnh trang cảnh quan đô thị về lâu dài. Tuy vậy, nếu thành phố không đi kèm chiến lược quản lý nước mưa, quy hoạch kênh rạch và kiểm soát xây dựng, dự án ngăn triều TP.HCM sẽ chỉ là "lá chắn" đầu tiên chứ chưa phải lời giải cuối cùng cho ngập lụt.
