Ẩm thực truyền thống: “ngôn ngữ mẹ đẻ” của di sản văn hóa
Ẩm thực truyền thống là tổng hòa của nguyên liệu bản địa, nghi lễ, ký ức tập thể và kỹ thuật nấu nướng truyền đời, được người dân coi như “ngôn ngữ mẹ đẻ” để kể lại lịch sử, tín ngưỡng và bản sắc văn hóa của cộng đồng qua mỗi bữa ăn, mỗi dịp lễ hội. Khi nói đến di sản văn hóa, chúng ta thường nghĩ tới đình chùa, sử sách, điệu múa, mà quên rằng nồi cơm, mâm cỗ, chén rượu cũng là những “bảo tàng sống” cụ thể nhất. Nếu không có những không gian lễ hội, phiên chợ vùng cao, Tết cơm mới hay tuần lễ ẩm thực dân tộc, rất nhiều món ăn, cách cúng, nếp sống sẽ âm thầm biến mất cùng những người già cuối cùng trong bản. Vấn đề không phải là ăn món gì, mà là ta còn dám ăn theo cách của cha ông hay đã phó mặc khẩu vị của mình cho các chuỗi đồ ăn nhanh.
Phiên chợ vùng cao Lam Kinh: Di sản bày trên mâm, không nằm trong tủ kính
Lần đầu tiên, Liên hoan văn nghệ dân gian - phiên chợ vùng cao của đồng bào các dân tộc thiểu số Thanh Hóa được tổ chức ngay tại Khu di tích Lam Kinh, trong khuôn khổ Lễ hội Lam Kinh của xứ Thanh. Điều này quan trọng vì ẩm thực dân tộc không còn bị “trưng bày” cho có, mà được đưa thẳng vào trung tâm một lễ hội lịch sử, đứng ngang hàng với chiêng, múa, nghề thủ công. Mỗi gian hàng dựng lên như một lát cắt đời sống: sản vật OCOP, mật ong rừng, nông sản bản địa và đặc biệt là những món ăn truyền thống được chế biến tại chỗ, tạo nên không khí luôn tấp nập quanh bếp lửa. Mâm cơm truyền thống với các đặc sản địa phương được chuẩn bị công phu, vừa giàu tính thẩm mỹ vừa bảo đảm an toàn thực phẩm. Cách tôn vinh này nói thẳng một điều: di sản văn hóa không chỉ để chụp ảnh, mà để ăn, để sống cùng.
Tết cơm mới Khẩu Hó: Bữa cơm gia đình giữ hồn người Lào Mường Nhà
Ở Mường Nhà (Điện Biên), Tết Khẩu Hó – Tết cơm mới của đồng bào Lào – là minh chứng rõ nhất cho sức sống của ẩm thực truyền thống trước đời sống hiện đại. Theo phong tục lâu đời, Tết Khẩu Hó diễn ra vào giữa tháng Tám âm lịch, khi lúa vừa ngả vàng. Cả bản thức dậy cùng tiếng chày giã cốm, chuẩn bị món xôi cốm – khẩu hang – từ những hạt nếp được chọn kỹ, luộc, phơi, giã rồi đồ công phu để giữ trọn vị ngọt của đất trời. Quan trọng hơn, mọi tinh túy của núi rừng – thịt gà, thịt sấy, cá suối nướng, sâu măng, nhộng ong – được gói cùng xôi, dâng lên tổ tiên rồi chia cho cả nhà. Mâm lễ Khẩu Hó đủ ba nhóm: gạo, thực phẩm và nông sản. Khi cả gia đình quây quần quanh mâm cơm mới, đó không chỉ là nghi lễ tâm linh, mà còn là lớp học di sản sống động cho con cháu: ăn thế nào, cảm ơn ai, và mình thuộc về đâu. Theo đánh giá của lãnh đạo địa phương, điều đáng quý nhất là qua bao năm tháng, bà con người Lào ở nhiều bản vẫn giữ trọn được hồn cốt của Tết Khẩu Hó.
Đại tiệc 180 mâm ở Bình Lư: Khi ẩm thực dân tộc trở thành sức mạnh đoàn kết
Ở xã Bình Lư (Lai Châu), ẩm thực dân tộc được nâng lên thành một tuyên ngôn cộng đồng bằng đại tiệc 180 mâm trải dài hơn 500m bên suối Nậm Pe trong Ngày hội Mùa Vàng. Ngày hội lần đầu tổ chức đã thu hút hàng chục nghìn người đến tham quan, vui chơi trong 3 ngày 25–27/9. Mỗi bản góp một mâm cỗ, mỗi dân tộc mang đến món ăn mang đậm đặc trưng của mình: người Kinh là giò tai, canh chuối nấu mẻ, gà luộc; người Lự là ốc suối nướng ống tre, rêu xào… Tất cả xếp thành dãy bàn tiệc dài nửa cây số giữa núi non hùng vĩ, để hàng nghìn người cùng ăn uống linh đình. Các mâm cỗ do người dân đóng góp không chỉ tạo không khí vui tươi, đoàn kết mà còn thể hiện lần nữa rằng ẩm thực truyền thống là “cầu nối nhanh nhất” giữa các cộng đồng khác nhau. Dù địa phương còn khó khăn về cơ sở vật chất và thời gian chuẩn bị gấp, sự kiện vẫn được du khách đánh giá tích cực – chứng tỏ khi có ý chí, bữa ăn truyền thống hoàn toàn có thể trở thành “hạ tầng mềm” cho phát triển du lịch cộng đồng.
Tuần lễ sản phẩm Việt – Lào: Ẩm thực không biên giới, di sản cùng chia sẻ
Nếu các phiên chợ vùng cao hay Tết cơm mới diễn ra ở bản làng, thì Tuần lễ sản phẩm Việt – Lào lại đưa ẩm thực truyền thống vào trung tâm đô thị. Sự kiện với chủ đề “Hoa đẹp Chăm Pa” diễn ra từ ngày 1–4/10 tại Hà Nội, là cơ hội để người dân và du khách dạo bước trong không gian văn hóa, thưởng thức và mua sắm trực tiếp các đặc sản chuẩn vị Lào giữa lòng Thủ đô. Gạo nếp Yodsam, Champahom, thịt trâu, thịt bò chế biến, chè cổ thụ và bia Lào tạo nên một hành trình vị giác sống động. Quan trọng hơn, đây là dịp để người tiêu dùng hiểu thêm về đời sống, con người, văn hóa Lào, đồng thời tạo cơ hội cho doanh nghiệp Lào tiếp cận sâu hơn với thị trường Việt Nam và mở rộng kênh phân phối. Khi ẩm thực trở thành “người phiên dịch” giữa hai nền văn hóa, ranh giới biên giới mờ đi, nhường chỗ cho sự đồng cảm. Những ai muốn trải nghiệm đời sống, văn hóa và ẩm thực của người dân – từ vùng cao đến xứ Triệu Voi – đều tìm thấy một cánh cửa mở ra từ mâm cơm.
Kết luận: Giữ gìn bản sắc từ những gì nằm trên… mâm
Nhìn từ phiên chợ vùng cao Lam Kinh, Tết cơm mới Khẩu Hó ở Mường Nhà, đại tiệc 180 mâm ở Bình Lư hay Tuần lễ sản phẩm Việt – Lào, có thể thấy ẩm thực truyền thống đang làm điều mà nhiều chiến dịch truyền thông về di sản văn hóa vẫn loay hoay: kéo người trẻ trở lại với cội nguồn bằng trải nghiệm cụ thể, ngon lành và có tính cộng đồng cao. Di sản văn hóa không phải khái niệm trừu tượng; nó nằm trong hương cốm mới, bát canh chuối, gói khẩu hang, mâm cỗ bên dòng suối. Nếu chúng ta coi ẩm thực dân tộc là “di sản mềm” và kiên trì tạo ra những không gian sống động để ăn cùng nhau – từ bản làng tới phố thị – thì bản sắc dân tộc không cần kêu gọi cũng sẽ được giữ gìn, vì nó đã nằm ngay trong thói quen ăn uống hàng ngày của mỗi người.
