El Niño: Từ hiện tượng khí hậu đến cơn ác mộng an ninh lương thực
El Niño là hiện tượng khí hậu gây biến động mạnh nhiệt độ bề mặt nước biển và thời tiết toàn cầu, làm gia tăng sóng nhiệt, hạn hán, lũ lụt và cháy rừng, từ đó phá vỡ mùa vụ, thị trường lương thực và đẩy hàng chục triệu người vào cảnh mất an ninh lương thực nghiêm trọng. Liên hợp quốc đã cảnh báo El Niño đang gia tăng và có thể làm trầm trọng thêm tình trạng mất an ninh lương thực toàn cầu, với hàng chục triệu người có nguy cơ rơi vào nạn đói cấp tính. Vấn đề không chỉ là thêm một cú sốc khí hậu, mà là cú đánh hội tụ với nghèo đói, bất bình đẳng và hệ thống an sinh yếu kém. Khi El Niño đạt đỉnh, nó sẽ thử sức chịu đựng của cả hệ thống lương thực thế giới – và hiện tại, hệ thống ấy rõ ràng chưa sẵn sàng.
49 triệu người nữa bên bờ vực nạn đói: Con số không thể coi là “thiên tai bình thường”
Theo cảnh báo của Liên hợp quốc, El Niño có thể khiến thêm 49 triệu người trên thế giới rơi vào tình trạng thiếu lương thực nghiêm trọng, nâng tổng số người đối mặt với nạn đói cấp tính lên khoảng 274 triệu người vào cuối năm 2027. Nói cách khác, El Niño an ninh lương thực không còn là khái niệm chuyên môn, mà là nguy cơ sinh tử của hàng trăm triệu con người. Phân tích của Chương trình Lương thực Thế giới cho thấy thiên tai này sẽ làm trầm trọng thêm nạn đói tại 45 quốc gia. Đây là một câu chuyện phân tầng rõ rệt: những nước giàu có vùng đệm, còn những quốc gia dễ tổn thương bị dồn vào chân tường. Khi tổng số người chịu ảnh hưởng tăng từ 225 triệu lên 274 triệu, nạn đói toàn cầu không còn là “kịch bản xấu nhất” mà là đường cơ sở nếu thế giới tiếp tục phản ứng chậm chạp.
Bản đồ đói: Mỹ Latinh, châu Phi, châu Á và vòng xoáy El Niño
Những con số tổng quát che khuất một thực tế khó chấp nhận: El Niño đang khoanh vùng những khu vực nghèo nhất của hành tinh. Khu vực Mỹ Latinh và Caribe được dự báo có hơn 16 triệu người có nguy cơ rơi vào tình trạng đói cấp tính. Đông Phi và miền Nam châu Phi hơn 18 triệu người, châu Á - Thái Bình Dương 8,2 triệu người, Tây và Trung Phi gần 6 triệu người. Đây đều là những vùng phụ thuộc nhiều vào nông nghiệp tự nhiên và có hệ thống an sinh xã hội còn hạn chế. Khi hạn hán cây trồng xảy ra, nông dân mất mùa, thị trường địa phương chao đảo và giá lương thực leo thang. Sự chênh lệch ở đây không chỉ là về khí hậu, mà là về quyền tiếp cận mạng lưới bảo vệ xã hội – và phần lớn các cộng đồng này gần như trần trụi trước cú sốc El Niño.
Sóng nhiệt, hạn hán, lũ lụt: El Niño đang phá cấu trúc nông sản thế giới
El Niño không chỉ là câu chuyện về nhiệt độ, mà là chuỗi tác động dây chuyền lên biến đổi khí hậu nông sản. Lũ lụt, hạn hán và nhiệt độ cực đoan từ El Niño được mô tả là “mối đe dọa lớn, dễ đẩy các cộng đồng tổn thương vào khủng hoảng”. Khi sóng nhiệt kéo dài, cây trồng cháy khô; khi mưa cực đoan, lũ lụt cuốn trôi ruộng đồng; khi rừng cháy, đất đai mất khả năng giữ nước. Dù El Niño dự báo đạt đỉnh từ tháng 9 đến tháng 12/2026, các tác động tiêu cực đến vụ thu hoạch có thể kéo dài hết năm 2027. Điều đó nghĩa là hạn hán cây trồng và sụt giảm nông sản sẽ không dừng lại khi thời tiết “hạ nhiệt”, bởi các hệ sinh thái, chuỗi cung ứng và sinh kế nông thôn cần nhiều năm để phục hồi.
Cửa sổ thời gian đang khép lại: Từ cảnh báo LHQ đến trách nhiệm chính sách
Liên hợp quốc cảnh báo El Niño dự kiến đạt đỉnh trong giai đoạn tháng 9 đến tháng 12-2026, trong khi những tác động đến an ninh lương thực có thể kéo dài sang năm 2027. Đây là cửa sổ thời gian ít ỏi để thế giới hành động trước khi nạn đói toàn cầu bùng nổ. Chương trình Lương thực Thế giới đã kích hoạt các kế hoạch hành động sớm tại một số quốc gia và nhấn mạnh rằng mỗi 1 USD đầu tư cho chuẩn bị có thể tiết kiệm từ 3 đến 7 USD chi phí khắc phục thiên tai trong tương lai. Thực tế này gửi một thông điệp thẳng thắn: không chuẩn bị là chấp nhận trả giá đắt hơn nhiều về sau. Nếu các chính phủ không ưu tiên El Niño an ninh lương thực, không củng cố mạng lưới bảo trợ xã hội và không đầu tư thích ứng cho nông nghiệp, 274 triệu người có nguy cơ đói cấp tính sẽ không chỉ là con số dự báo mà là một bản cáo trạng đạo đức đối với trật tự toàn cầu.
