Từ quan hệ đối tác đến cùng kiến tạo
Tuyên bố Tầm nhìn chung Việt Nam - Nhật Bản là định hướng chiến lược nhằm đưa quan hệ Đối tác Chiến lược toàn diện lên tầm cao mới, bằng hợp tác cùng kiến tạo giá trị và chia sẻ lợi ích để thúc đẩy tăng trưởng chất lượng cao, tự chủ chiến lược và tự cường. Trong chuyến thăm chính thức Nhật Bản từ ngày 8 đến 11/11/2026, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm và Thủ tướng Takaichi Sanae nhất trí thông qua tuyên bố vào chiều 9/11. Đây không chỉ là một thông điệp ngoại giao: điểm đáng chú ý là cách đặt hai nước vào vai trò đối tác cùng đóng góp tri thức, nguồn lực và cùng thụ hưởng thành quả, thay vì chỉ mở rộng trao đổi theo từng lĩnh vực. Sau khi quan hệ được nâng cấp năm 2023, nền tảng tin cậy đã có; tuyên bố mới tìm cách biến nền tảng ấy thành năng lực hợp tác cụ thể giữa lúc môi trường quốc tế phức tạp hơn.
Tinh thần “đồng hành, đồng kiến tạo, cùng có lợi” cũng hàm ý rằng kết quả cần được đo bằng năng lực hình thành tại Việt Nam, cơ hội cho doanh nghiệp và người lao động, chứ không chỉ bằng số cuộc gặp hay thỏa thuận. Đây là bước chuyển hợp lý: hai bên khẳng định là đối tác quan trọng hàng đầu, lâu dài và có lợi ích đan xen; sự phát triển của nước này có thể tạo thuận lợi cho nước kia. Vì vậy, Tuyên bố Việt Nhật có ý nghĩa khi nối tầm nhìn chính trị với những lĩnh vực có thể tạo ra năng suất, nhân lực và khả năng ứng phó rủi ro.
Bốn trụ cột, một logic phát triển
Tâm điểm của Tầm nhìn chung là bốn trụ cột liên kết: khoa học công nghệ và đổi mới sáng tạo; giáo dục, đào tạo và phát triển nhân lực; liên kết chuỗi sản xuất, cung ứng; tài chính, đầu tư và hỗ trợ phát triển. Cấu trúc này có chủ ý: công nghệ cần người làm chủ, nhân lực cần môi trường ứng dụng, còn đầu tư và chuỗi cung ứng giúp đưa sáng kiến ra quy mô thực tế. Nếu mỗi trụ cột được triển khai rời rạc, hợp tác Việt Nhật khó tạo sức bật dài hạn; nếu chúng bổ trợ nhau, hợp tác có thể giúp tăng giá trị sản xuất và giảm lệ thuộc vào nguồn lực đơn lẻ.
Danh mục công nghệ được nêu rộng, gồm trí tuệ nhân tạo, bán dẫn, công nghệ vũ trụ, kỹ thuật số, y học, sinh học tiên tiến, nông nghiệp công nghệ cao và khoáng sản chiến lược; hai bên cũng hướng tới nghiên cứu chung, hợp tác giữa trường học và viện nghiên cứu. Tuyên bố đề cập triển khai sáu dự án nghiên cứu chung, Nhật Bản hỗ trợ đào tạo 250 tiến sĩ bán dẫn và đóng góp vào mục tiêu 100 tiến sĩ AI đến năm 2030. Những mục tiêu định lượng này tạo căn cứ để theo dõi tiến độ, nhưng giá trị cuối cùng phụ thuộc vào việc nhân lực và nghiên cứu có gắn với nhu cầu sản xuất, doanh nghiệp và hệ sinh thái trong nước hay không.
Kinh tế, hạ tầng và sức chống chịu
Trụ cột kinh tế không chỉ nhắm tới thêm vốn đầu tư mà còn hướng đến chất lượng và khả năng tự chủ. Hai bên nhất trí thúc đẩy đầu tư chất lượng cao gắn với chuyển giao công nghệ, đào tạo nhân lực, đồng thời tăng liên kết kinh tế và giúp doanh nghiệp Việt Nam tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng của Nhật Bản. Hợp tác ODA thế hệ mới được định hướng vào AI, bán dẫn, năng lượng, chuyển đổi số, chuyển đổi xanh và các dự án hạ tầng quy mô lớn, chất lượng cao tại Việt Nam. Đây là lựa chọn có ý nghĩa trong bối cảnh chuỗi cung ứng và an ninh năng lượng ngày càng gắn với năng lực phát triển. Dù vậy, thước đo không nên dừng ở quy mô dự án: chuyển giao công nghệ và cơ hội để doanh nghiệp nội địa tham gia mới quyết định mức độ lan tỏa.
Tuyên bố còn hướng tới hạ tầng số đáng tin cậy, gồm cáp quang biển, mạng 5G/6G, OpenRAN, AI-RAN và thông tin vệ tinh. Các nội dung này có thể hỗ trợ dịch vụ số, kết nối và hoạt động sản xuất, nhưng hiệu quả phụ thuộc vào khả năng triển khai đồng bộ, nhân lực vận hành và độ an toàn của hệ thống. Trong lĩnh vực quốc phòng, hai nhà lãnh đạo tái khẳng định cam kết tăng cường hợp tác thực chất, hiệu quả trên cơ sở các thỏa thuận song phương đã có. Việc đặt quốc phòng, an ninh kinh tế và công nghệ trong cùng một tầm nhìn phản ánh cách tiếp cận rộng hơn về tự cường: phát triển kinh tế cần đi cùng năng lực bảo vệ lợi ích và duy trì hoạt động thiết yếu.
Lợi ích phải đến được với người dân
Định hướng hợp tác chỉ có sức thuyết phục khi tạo cơ hội cụ thể cho con người. Hai bên nhất trí kết nối nguồn nhân lực, thúc đẩy giao lưu nhân dân, hợp tác địa phương và giáo dục, đồng thời phát triển nhân lực chất lượng cao; Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm cũng đề nghị Nhật Bản tạo thuận lợi, nới lỏng điều kiện thị thực cho kỹ sư công nghệ Việt Nam. Nếu được hiện thực hóa, đây là những nội dung người lao động, sinh viên và chuyên gia có thể cảm nhận trực tiếp qua cơ hội học tập, làm việc và trao đổi. Các dự án Đại học Việt - Nhật và Bệnh viện Chợ Rẫy được lãnh đạo Việt Nam đề nghị khởi công đúng tiến độ, cho thấy hợp tác còn gắn với đào tạo và dịch vụ thiết yếu.
Tầm nhìn đặt ra hướng đi phù hợp, nhưng tuyên bố sẽ chỉ tạo khác biệt nếu các cam kết được chuyển thành chương trình có thời hạn, đầu mối thực hiện và kết quả có thể đánh giá. Việc đào tạo chuyên gia, mở lối cho kỹ sư, nâng cấp chuỗi cung ứng và xây dựng hạ tầng cần được triển khai ăn khớp, thay vì tồn tại như những danh mục riêng. Kết luận quan trọng là hợp tác Việt Nhật đang được định hình như một quan hệ đối tác cùng tạo năng lực phát triển, không đơn thuần là mở rộng trao đổi. Thành công của định hướng này sẽ phụ thuộc vào việc lợi ích có được phân bổ thực chất và năng lực tự chủ của mỗi bên có tăng lên hay không.
