Cuộc gặp mở lối kết nối nguồn lực tri thức
Cuộc gặp trí thức Việt tại Nhật là dịp lãnh đạo Việt Nam kết nối với các chuyên gia, nhà khoa học kiều bào để trao đổi cách đưa tri thức, công nghệ và kinh nghiệm quốc tế phục vụ phát triển đất nước. Chiều 8/11 tại Tokyo, trong khuôn khổ chuyến thăm chính thức Nhật Bản, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm cùng Đoàn đại biểu cấp cao Việt Nam gặp đại diện chuyên gia, trí thức tiêu biểu trong các lĩnh vực chiến lược. Đây không nên chỉ được xem là một hoạt động gặp gỡ đối ngoại: giá trị của nó nằm ở khả năng chuyển quan hệ và thiện chí thành hợp tác nghiên cứu, đào tạo và ứng dụng cụ thể. Việc Tô Lâm gặp trí thức Việt tại Nhật vì thế đặt ra một câu hỏi thiết thực: làm sao để mạng lưới chất xám đang hoạt động ở Nhật trở thành đối tác thường xuyên của các trường, doanh nghiệp và cơ quan trong nước?
Đại sứ Việt Nam tại Nhật Bản Phạm Quang Hiệu cho biết cộng đồng hiện có hơn 260 giáo sư, phó giáo sư, tiến sĩ và gần 1.000 chuyên gia trình độ cao. Quy mô ấy đáng chú ý, nhưng điều quan trọng hơn là nhiều người đã trực tiếp nghiên cứu, phát triển và chuyển giao công nghệ tại các viện, trường đại học, tập đoàn hàng đầu của Nhật Bản. Đây là kinh nghiệm có thể giúp Việt Nam rút ngắn khoảng cách giữa nghiên cứu và sản xuất, nếu có cơ chế tiếp nhận phù hợp.
Công nghệ chiến lược cần đi cùng cơ chế hợp tác
Thông điệp tại cuộc gặp tập trung vào khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo như một trụ cột ngày càng quan trọng trong quan hệ Đối tác Chiến lược Toàn diện Việt Nam – Nhật Bản. Các lĩnh vực được nêu không chỉ gồm bán dẫn, trí tuệ nhân tạo, công nghệ lượng tử, y sinh và đất hiếm, mà còn có robotics, công nghệ vũ trụ, khoa học biển, kỹ thuật số, sinh học tiên tiến và nông nghiệp công nghệ cao. Danh sách rộng cho thấy tham vọng lớn, nhưng cũng nhắc rằng kết nối hiệu quả đòi hỏi lựa chọn ưu tiên, dự án rõ ràng và đầu mối chịu trách nhiệm.
Tô Lâm đề nghị chuyên gia Việt Nam đóng góp khuyến nghị về tháo gỡ điểm nghẽn thể chế, môi trường đầu tư, hạ tầng, chất lượng nhân lực và năng lực công nghệ. Đồng thời, ông nhấn mạnh mô hình hợp tác giữa Nhà nước, nhà trường và doanh nghiệp để thu hút thêm dự án Nhật Bản có hàm lượng công nghệ, giá trị gia tăng cao; thúc đẩy nghiên cứu, chuyển giao công nghệ và đào tạo nhân lực chất lượng cao tại Việt Nam. Đây là hướng đi hợp lý: chuyên gia có thể mở cửa tri thức và quan hệ, nhưng hệ sinh thái trong nước phải đủ điều kiện để biến cơ hội thành năng lực lâu dài.
Từ thiện chí đến dự án có thể triển khai
Tại buổi gặp, các chuyên gia làm việc trong những lĩnh vực như bán dẫn, AI, lượng tử, robotics và y sinh đã chia sẻ định hướng phát triển công nghệ, đồng thời trình bày sản phẩm và dự án có thể đóng góp trực tiếp cho Việt Nam. Họ cũng bày tỏ sẵn sàng hỗ trợ đào tạo nhân lực chất lượng cao, xây dựng phòng thí nghiệm, kết nối chương trình hợp tác giữa đại học và doanh nghiệp, cũng như chuyển giao công nghệ. Những đề xuất này đáng giá vì hướng tới việc làm cụ thể thay vì chỉ dừng ở lời kêu gọi chung.
Kiều bào tại Nhật có thể đóng vai trò cầu nối giữa năng lực nghiên cứu sở tại với nhu cầu phát triển trong nước, từ việc kết nối đối tác đến chia sẻ cách đưa kết quả nghiên cứu vào sản xuất. Tuy nhiên, để vai trò ấy bền vững, các dự án cần được tiếp nối bằng cơ chế hợp tác ổn định, mục tiêu đo lường được và sự tham gia thực chất của cơ sở nghiên cứu, doanh nghiệp lẫn cơ quan quản lý. Mạng lưới trí thức sẽ chỉ phát huy hết giá trị khi chuyên gia được mời tham gia từ khâu xác định bài toán đến triển khai và đánh giá kết quả.
Kết luận: biến mạng lưới chất xám thành năng lực quốc gia
Cuộc gặp tại Tokyo làm nổi bật hai tài sản có thể bổ trợ cho nhau: đội ngũ trí thức Việt tại Nhật với kinh nghiệm làm việc trong hệ sinh thái khoa học tiên tiến, và nhu cầu của Việt Nam về công nghệ, nhân lực chất lượng cao cùng các mô hình hợp tác hiệu quả. Ý nghĩa lâu dài của sự kiện không nằm ở số lĩnh vực được nêu, mà ở việc có hình thành được những nhóm nghiên cứu, phòng thí nghiệm, chương trình đào tạo và dự án chuyển giao thực sự hay không.
Vì vậy, bước tiếp theo cần là duy trì kết nối có mục tiêu, chọn các bài toán ưu tiên và tạo điều kiện để chuyên gia Việt Nam tham gia sâu vào quá trình giải quyết chúng. Nếu lời mời hợp tác được nối với cơ chế triển khai rõ ràng, cộng đồng chuyên gia người Việt tại Nhật Bản có thể trở thành một nguồn lực quan trọng cho phát triển dựa trên tri thức và công nghệ, đồng thời làm sâu sắc thêm hợp tác khoa học giữa hai nước.
