Tiếng Việt ở nước ngoài: không chỉ là môn học cuối tuần
Giữ gìn tiếng Việt ở nước ngoài là nỗ lực biến tiếng mẹ đẻ thành ngôn ngữ sống hằng ngày của trẻ em và thanh thiếu niên gốc Việt, chứ không dừng ở vài tiết học cuối tuần, vài bộ giáo trình hay những khẩu hiệu kêu gọi tình cảm; đó là quá trình tạo động lực để thế hệ sinh ra xa quê muốn học, muốn dùng và muốn sáng tạo bằng tiếng Việt như một phần căn tính của mình. Lễ tổng kết Ngày Tôn vinh tiếng Việt trong cộng đồng người Việt Nam ở nước ngoài năm 2026, tổ chức ngày 12/8 tại Hà Nội với khoảng 80 đại biểu trực tiếp và hơn 100 điểm cầu trực tuyến kết nối kiều bào khắp thế giới, cho thấy quy mô của phong trào nhưng cũng phơi bày một nghịch lý: lớp học và tài liệu đang tăng lên, song động lực nội tại của giới trẻ mới là bài toán khó nhất. Thách thức lớn nhất hôm nay không phải thiếu giáo viên hay học liệu, mà là làm sao để tiếng Việt không bị rơi vào vị thế “môn phụ”, học cho có rồi quên, trong đời sống của trẻ kiều bào. Khi tiếng Việt chỉ xuất hiện trong lớp, không gắn với tình thân, ẩm thực, ký ức gia đình và cộng đồng, ngôn ngữ rất khó giữ vai trò sợi dây nối thế hệ trẻ với văn hóa và nguồn cội.
Gia đình và cộng đồng: pháo đài đầu tiên bảo tồn tiếng Việt trẻ em
Nếu muốn bảo tồn tiếng Việt trẻ em một cách bền lâu, điểm xuất phát phải là căn bếp và phòng khách, không phải là bục giảng. Trẻ kiều bào tiếp xúc với tiếng Việt qua lời ru, câu chuyện ông bà, những cuộc gọi về quê, trước khi bước vào bất kỳ chương trình dạy tiếng Việt nào. Khi cha mẹ đổi sang ngôn ngữ nước sở tại để “cho tiện”, tiếng Việt mất chỗ đứng tự nhiên, và mọi nỗ lực bên ngoài lập tức trở nên nặng nề. Cách tiếp cận coi gia đình là “pháo đài” đầu tiên của tiếng Việt đặt ra trách nhiệm rất cụ thể: dùng tiếng Việt trong sinh hoạt hằng ngày, kể chuyện, đọc sách, xem chương trình dạy tiếng Việt cùng con, tạo thói quen dùng tiếng mẹ đẻ trong bối cảnh tích cực. Một đứa trẻ có thể học tiếng Việt trong lớp, nhưng chỉ khi ngôn ngữ ấy gắn với tình thân, món ăn mẹ nấu, ký ức sum họp thì mới hình thành tình yêu thật sự với tiếng Việt. Từ gia đình, tiếng Việt cần được kéo ra không gian cộng đồng: hội đoàn người Việt, các câu lạc bộ văn hóa, sự kiện Tết, Trung thu, trại hè. Nếu thiếu các không gian văn hóa này, tiếng Việt dễ bị giới trẻ quy về một kỹ năng thêm, chứ không phải một phần bản sắc.
Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam: xây hệ sinh thái chứ không phát sách lẻ
Điểm đáng chú ý trong những năm gần đây là cách tiếp cận chuyển từ “gửi sách ra nước ngoài” sang xây dựng một hệ sinh thái nội dung tiếng Việt đa nền tảng cho cộng đồng. Năm 2026, Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam phối hợp với cơ quan phụ trách người Việt Nam ở nước ngoài triển khai các chương trình hỗ trợ học tiếng Việt kiều bào gồm đào tạo giáo viên, cung cấp sách in và phát triển học liệu số. “Trong khuôn khổ Lễ tổng kết Ngày Tôn vinh tiếng Việt năm 2026, khóa tập huấn phương pháp giảng dạy tiếng Việt dành cho 50 giáo viên đến từ 14 quốc gia và vùng lãnh thổ đã được khai mạc” – một con số cho thấy họ đầu tư vào người dạy, không chỉ vào giáo trình. Song song, các Tủ sách tiếng Việt được xây dựng tại nhiều nước; riêng năm 2026 đã có 4 tủ sách tại Thái Lan, Singapore và Brunei, với gần 5.000 cuốn sách và tài liệu được hỗ trợ cho cộng đồng. Với những địa bàn khó tiếp cận sách tiếng Việt, một tủ sách trở thành điểm chạm ngôn ngữ quý giá: trẻ em làm quen chữ viết, người lớn duy trì kỹ năng đọc, lớp học có thêm nguồn tài liệu ngay tại chỗ. Học liệu số, từ ứng dụng đến nền tảng như Tiếng Việt TV phiên bản 2.0, kết hợp AI, xử lý ngôn ngữ tự nhiên và game hóa, nhằm cá nhân hóa lộ trình và giữ thói quen học. Đây là bước đi quan trọng, bởi muốn tiếng Việt sống trong đời sống số của giới trẻ, nội dung phải hấp dẫn, tiện truy cập, không thua kém các ứng dụng ngoại ngữ khác.
“Ngôi nhà chung” tại Canada và những tủ sách ở Phần Lan: mô hình cộng đồng đáng học hỏi
Không phải cộng đồng nào cũng có điều kiện mở trường lớp quy củ, nhưng những mô hình linh hoạt cho thấy nếu có tầm nhìn, tiếng Việt vẫn có thể được bảo tồn cùng với quá trình hội nhập. Tại Canada, sáng kiến Trung tâm Kết nối giới trẻ người Việt (Viet Youth Readiness Hub – VYRH) trực thuộc CVCEC được lập ra để hỗ trợ học sinh, sinh viên Việt Nam trong những ngày đầu đặt chân đến xứ người, đồng thời giữ kết nối văn hóa và tiếng mẹ đẻ. VYRH được kỳ vọng trở thành “ngôi nhà chung bền vững, luôn đồng hành và chắp cánh cho các thế hệ học sinh, thanh thiếu niên Việt Nam tự tin hội nhập quốc tế nhưng vẫn sâu nặng tình yêu quê hương, đất nước”. Một phần công việc của trung tâm là đóng góp ý kiến cho ứng dụng “Tiếng Việt của em”, cho thấy công nghệ có thể xuất phát từ chính nhu cầu thực tế của kiều bào trẻ. Ở Phần Lan, Đại sứ quán Việt Nam phối hợp với Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam tổ chức chương trình trao tặng sách, truyện tiếng Việt cho cộng đồng tại nhiều thành phố như Helsinki, Espoo, Tampere, Vantaa. Những cuốn sách giáo khoa, sách lịch sử, văn hóa và truyện thiếu nhi không chỉ là học liệu, mà là chiếc cầu đưa tiếng Việt và văn hóa dân tộc đến gần hơn với thế hệ trẻ, tăng cường sự gắn kết với quê hương. Đại sứ quán khẳng định sẽ tiếp tục đóng vai trò cầu nối, hỗ trợ các lớp tiếng Việt, duy trì và lan tỏa tiếng mẹ đẻ qua nhiều thế hệ người Việt tại Phần Lan.
Từ chính sách đến hành động: phải làm cho tiếng Việt đáng tự hào và hữu ích
Sự kiện Ngày Tôn vinh tiếng Việt trong cộng đồng người Việt Nam ở nước ngoài được đặt trong bối cảnh Bộ Chính trị ban hành nghị quyết mới về công tác người Việt ở nước ngoài, nhấn mạnh vai trò kiều bào trong gìn giữ ngôn ngữ và bản sắc. Cùng với Đề án Ngày Tôn vinh tiếng Việt giai đoạn 2023–2030, thông điệp đã khá rõ: tiếng Việt không thể được bảo tồn bằng mệnh lệnh, mà bằng những trải nghiệm làm cho người trẻ thấy cần, thấy vui, thấy tự hào. Từ các khóa tập huấn, tủ sách, học liệu số đến mạng lưới sứ giả tiếng Việt toàn cầu và giáo viên tình nguyện đang được đề xuất, một hệ sinh thái hỗ trợ tiếng Việt ở nước ngoài đang hình thành. Nhưng chừng đó chưa đủ nếu mỗi gia đình, mỗi nhóm bạn, mỗi trung tâm cộng đồng không chủ động biến tiếng Việt thành ngôn ngữ sinh hoạt. Bởi với thế hệ sinh ra và lớn lên xa Tổ quốc, giữ được tiếng Việt cũng là giữ một con đường trở về với văn hóa và cội nguồn. Kết luận thẳng thắn là: muốn tiếng Việt sống cùng con em kiều bào, chúng ta phải ngừng nghĩ về nó như một “nhiệm vụ phải làm” và bắt đầu xây dựng nó như một đặc quyền – quyền được mang theo cả ngôn ngữ lẫn ký ức quê nhà trong hành trình hội nhập toàn cầu.
