Tuổi 99 của nghệ sĩ Ngọc Đáng và ý nghĩa của một mái nhà chung
Các nghệ sĩ cải lương tuổi già tại Trung tâm dưỡng lão Thị Nghè là những bậc thầy sân khấu đã dành cả đời cho nghệ thuật, nay dựa vào nhau trong một mái nhà yên tĩnh, nơi ký ức sân khấu và tuổi già mong manh được chăm sóc bằng cả y tế lẫn tình người. Đó không chỉ là câu chuyện an dưỡng, mà là phép thử xem xã hội trân trọng di sản sân khấu truyền thống đến đâu. Trong không gian ấy, nghệ sĩ Ngọc Đáng bước sang tuổi 99, nếu tính tuổi ta là tròn 100, trở thành nghệ sĩ lớn tuổi nhất của trung tâm. Theo NSND Trịnh Kim Chi, đây không đơn thuần là một buổi mừng thọ, mà là dịp nhìn lại cả một đời sân khấu của thế hệ vàng đã làm nên diện mạo cải lương và kịch nói Việt Nam hôm nay.
Một bữa sinh nhật nhỏ, một lát cắt di sản lớn
Buổi sinh nhật sáng 25-9 tại Trung tâm dưỡng lão Thị Nghè được tổ chức đơn sơ với bánh, hoa và vài phần quà, nhưng lại mang sức nặng tinh thần rất lớn đối với các nghệ sĩ cải lương tuổi già. Hình ảnh NSND Kim Cương nắm tay bà Ngọc Đáng, lắng nghe bà ngờ ngợ hỏi: “Này phải Kim Cương không?” là minh chứng sống động cho tình nghệ sĩ tuổi về chiều – vừa ấm áp vừa xót xa. Bà Đáng, người từng là đào chánh trong các vở Romeo và Juliet, Tuyết phủ chiều đông, Đôi mắt giai nhân, Mộng đẹp đêm trăng, nay ngồi xe lăn, mắt hấp háy hạnh phúc hát lại bài Làng tôi để tặng mọi người. Một bài ca giản dị bỗng trở thành lời nhắc: di sản sân khấu truyền thống không nằm trên băng đĩa hay sách vở, mà trong hơi thở, ký ức và thân phận của những con người cụ thể.
Những đồng nghiệp cuối cùng: nỗi lo sức khỏe và niềm tự hào nghề nghiệp
Trong ngày vui ấy, danh sách bạn diễn cũ của bà Ngọc Đáng còn hiện diện chỉ đếm trên đầu ngón tay: nghệ sĩ Diệu Hiền, Huỳnh Thanh Trà, Mạc Can; nghệ sĩ Lam Sơn lại phải nhập viện vì bệnh tim. Số nghệ sĩ ở Trung tâm dưỡng lão Thị Nghè giờ “đếm không quá một bàn tay”, nên mỗi người khỏe là một niềm mừng, mỗi ca bệnh là cả tập thể thấp thỏm, lo âu. Chính trong bối cảnh ấy, tiếng vọng cổ mà nghệ sĩ Diệu Hiền hát tặng bạn, hay nụ cười lặng lẽ của Mạc Can, không chỉ là khoảnh khắc cảm động, mà là hành vi bảo vệ di sản. Họ là những nghệ sĩ nhân dân Việt Nam theo đúng nghĩa rộng: không phải ai cũng được phong danh hiệu, nhưng tất cả đều đã hiến tuổi trẻ cho khán giả, để tuổi già phải dựa vào nhau trong một vòng tay nhỏ bé ở Thị Nghè.
Trung tâm dưỡng lão Thị Nghè: nơi ký ức sân khấu được giữ lửa
Điều đáng nói là Thị Nghè không chỉ là nơi “gởi thân” của vài nghệ sĩ già yếu, mà đang âm thầm đóng vai trò một “bảo tàng sống” của di sản sân khấu truyền thống. Bà Ngọc Đáng từng từ Viện dưỡng lão nghệ sĩ ở quận 8 cũ chuyển về đây, tiếp tục sống trong không gian nơi mọi câu chuyện đời, câu vọng cổ, đoạn thoại đều gắn với sân khấu. Bà có thể hát cả ca nhạc lẫn cải lương, từng lập gánh cùng kép Hoàng Kinh, đi diễn tỉnh, đứng chung sân khấu với Hùng Cường, Thành Được. Đó là vốn liếng sống về nghệ thuật cổ điển mà sách giáo trình nào cũng khó sánh. Khi NSND Kim Cương hay NSND Trịnh Kim Chi đến thăm, mang theo sự trân trọng của lớp nghệ sĩ hôm nay dành cho lớp trước, họ đang nối lại một sợi dây thế hệ, để những câu chuyện về gánh hát xưa không tắt lịm trong bốn bức tường bệnh xá.
Trân trọng tuổi già để giữ được tương lai nghệ thuật
Nhìn vào Thị Nghè hôm nay, câu hỏi không chỉ là làm sao chăm sóc chu đáo cho vài nghệ sĩ cuối đời, mà rộng hơn là chúng ta muốn đối xử thế nào với ký ức nghệ thuật của chính mình. Khi một đào chánh như Ngọc Đáng phải ngồi xe lăn, cần chăm sóc đặc biệt vì chấn thương và trí nhớ suy giảm, đó là lời cảnh tỉnh rằng những trang đẹp nhất của cải lương có thể khép lại bất cứ lúc nào nếu không được lắng nghe và ghi chép kịp thời. Nếu xã hội chỉ nhớ đến nghệ sĩ khi họ đang nổi tiếng, còn lúc họ lặng lẽ ở viện dưỡng lão thì phó mặc cho vài tấm lòng tự phát, thì mọi khẩu hiệu về bảo tồn nghệ thuật cổ điển sẽ chỉ là lời nói suông. Tôn trọng những nghệ sĩ cải lương tuổi già, dẫu là tên tuổi lớn hay người từng lặng lẽ sau hậu trường, chính là cách thiết thực nhất để bảo vệ di sản sân khấu truyền thống cho thế hệ ngày mai.
