Chiến lược Iran Trump: từ “kẻ khó lường” đến nguồn bất ổn
Chiến lược Iran Trump là cách Nhà Trắng liên tục đổi giọng giữa đe dọa áp lực tối đa và lời mời đàm phán, tạo ra một chính sách đối ngoại “kẻ khó lường” khiến đối thủ khó đoán, đồng minh khó tin và toàn khu vực phải sống trong trạng thái căng thẳng kéo dài. Chính sách này từng được ca ngợi là áp dụng học thuyết “madman theory”, nơi nhà lãnh đạo cố ý tỏ ra khó đoán để tăng sức răn đe. Nhưng chu kỳ lặp lại quá nhiều đang bào mòn cả uy tín lẫn hiệu quả. Chỉ trong vài ngày, Nhà Trắng cảnh báo đáp trả quân sự mạnh, rồi ông Trump bất ngờ nói Iran đề nghị ngừng giao tranh và mở đường cho một “thỏa thuận”. Sự thiếu nhất quán đó không còn là chiến thuật khôn ngoan, mà là dấu hiệu của một chiến lược Iran lung lay, đẩy đồng minh vào thế phải tự bảo vệ lợi ích riêng.
Thông điệp trái ngược: Israel muốn siết chặt, Saudi Arabia cần hạ nhiệt
Trong cùng hai ngày, Nhà Trắng nhận hai tín hiệu trái ngược từ những đồng minh thân cận nhất ở Trung Đông, phơi bày vết nứt trong quan hệ Mỹ Saudi Arabia lẫn trục Washington–Jerusalem. Hơn 10h ngày 29/7, phái đoàn Saudi Arabia do Bộ trưởng Quốc phòng Khalid bin Salman dẫn đầu mang thông điệp hạ nhiệt, cảnh báo xung đột kéo dài làm tăng rủi ro cho cả khu vực và đặc biệt đe dọa các cơ sở dầu mỏ, tàu chở dầu của Riyadh. Ngược lại, một ngày trước đó, Thủ tướng Israel Benjamin Netanyahu vào Phòng Bầu dục với tâm thế hoài nghi khả năng đàm phán và cùng Trump bàn các phương án gây sức ép, bao gồm khả năng nối lại chiến sự. Sự đối lập này không phải chuyện cảm tính: Israel xem Iran là kẻ thù tồn tại, luôn muốn làm suy yếu đối thủ; Saudi Arabia đặt ưu tiên vào ổn định để thực hiện các dự án kinh tế và chuyển đổi nội bộ. Khi Trump không vạch rõ đường ranh, mỗi đồng minh buộc phải tự đẩy agenda của mình, kéo Mỹ vào thế chọn bên.
Ba phương án với chính sách hạt nhân Iran: khung đàm phán hay ngòi nổ mới?
Cuộc gặp trực tiếp gần 90 phút giữa Trump và Netanyahu tại Phòng Bầu dục là nỗ lực hệ thống hóa hỗn loạn thành ba chiến lược với Iran, nhưng chính nó lại phơi bày sự phân tâm của Washington trước chính sách hạt nhân Iran. Phái đoàn Israel đưa ra ba phương án: một là khuôn khổ ngoại giao để chấm dứt vĩnh viễn làm giàu uranium cấp cao và làm suy yếu mạng lưới lực lượng ủy nhiệm của Tehran; hai là duy trì phong tỏa kinh tế, sức ép trên biển và trừng phạt có mục tiêu mà không nối lại không kích lớn hay ký hòa ước; ba là mở chiến dịch tấn công chung quy mô lớn vào các cơ sở ngầm kiên cố, đặc biệt là cơ sở hạt nhân tại núi Pickaxe. Kịch bản ngoại giao yêu cầu Iran dừng làm giàu uranium trên mức 3,6%, xuất khẩu toàn bộ lượng uranium đã làm giàu 60% và chấp nhận giám sát chặt chẽ của IAEA. Nói cách khác, Trump lúc thì nói “có khả năng cao sẽ có tiến triển”, lúc lại ngồi bàn kế hoạch đánh vào trung tâm năng lực răn đe của Iran. Đây không còn là sự linh hoạt, mà là lưỡng tâm chiến lược rất dễ trượt sang leo thang.
Căng thẳng Trung Đông, giá dầu và sức ép chính trị nội địa Mỹ
Sự dao động của chiến lược Iran Trump không chỉ là chuyện phòng họp quốc tế, mà đang phản ánh trực tiếp lên trụ bơm xăng và tâm lý cử tri Mỹ. Xung đột kéo dài quanh eo biển Hormuz, cộng thêm các cuộc tấn công bằng tên lửa của Houthi vào tàu thuyền trên Biển Đỏ, đã khiến giá dầu thế giới tăng mạnh chỉ một ngày sau cuộc họp Trump–Netanyahu, mức tăng trong ngày lớn nhất kể từ khi chiến sự bùng phát. “Kết quả thăm dò của CNN công bố trong tuần này cho thấy chỉ 28% người dân Mỹ ủng hộ cách ông Trump giải quyết xung đột”, phản ánh sự mệt mỏi với một đường lối vừa đắt đỏ vừa thiếu định hướng ổn định. Các nghị sĩ Cộng hòa vẫn ủng hộ Trump nhưng lo ngại giá xăng tăng có thể làm hại đảng trong bầu cử giữa nhiệm kỳ. Khi căng thẳng Trung Đông kéo dài tháng thứ 6 mà chưa có lối ra, sự thiếu nhất quán của Nhà Trắng đang trở thành rủi ro kinh tế lẫn chính trị trong nước.
Trump bị buộc chọn: leo thang hay chấp nhận lối thoát ngoại giao?
Trump có thể tiếp tục chơi vai “kẻ khó lường”, nhưng thực tế hiện tại buộc ông phải đưa ra lựa chọn thật: hoặc nghiêng về chiến lược gây sức ép và leo thang quân sự theo hướng Israel mong muốn, hoặc đầu tư nghiêm túc vào lối thoát ngoại giao mà Saudi Arabia và các nước trung gian đang cố giữ mở. Nếu tiếp tục ưu tiên sức ép cứng, Mỹ phải chấp nhận kịch bản chiến sự kéo dài, nguy cơ tính toán sai lầm, kéo theo giá dầu cao và bất ổn rộng hơn ở Trung Đông. Ở chiều ngược lại, nỗ lực hạ nhiệt cần một thông điệp nhất quán và những nhượng bộ có thể kiểm chứng, chứ không phải chuỗi tuyên bố “Iran đã đề nghị thỏa thuận” rồi im lặng về chi tiết. Trong ngắn hạn, Washington dự kiến duy trì lệnh ngừng bắn không chính thức, còn Oman, Qatar và các bên khác gấp rút kiểm tra xem Tehran có chấp nhận phương án ngoại giao hay không. Nhưng nếu Trump tiếp tục thay đổi giọng điệu theo ngày, thì không bên nào – kể cả Mỹ – có thể xây được một lộ trình ổn định. Lựa chọn thật không nằm ở việc nói cứng hay nói mềm, mà ở chỗ ông có dám rời bỏ chiến lược “khó lường” đã hết thời để xây một chính sách Iran có trật tự và đáng tin.
