Khu đô thị ven sông: từ khái niệm đến tham vọng mới
Khu đô thị ven sông là mô hình quy hoạch đô thị Việt Nam tận dụng trục sông nước làm trung tâm kết nối giao thông, không gian đô thị, công viên và không gian công cộng, đồng thời bảo tồn hệ sinh thái tự nhiên, lịch sử và văn hóa bản địa như một phần cấu trúc phát triển bền vững. Đây không còn là chuyện “nhà quay mặt ra sông” mà là câu chuyện thiết kế tương lai: lấy nước, cây xanh, lịch sử và đời sống cộng đồng làm hạt nhân, thay vì chỉ tối đa hóa diện tích xây dựng. Ninh Bình với khu đô thị hai bờ sông Đáy 6.670 ha hướng tới 650.000 dân và TP.HCM với bán đảo Bình Quới - Thanh Đa hơn 423 ha là hai phép thử lớn cho mô hình này. Nếu thành công, chúng không chỉ bổ sung quỹ đất ở mà còn định nghĩa lại cách Việt Nam tổ chức không gian đô thị ven sông trong giai đoạn mới.
Sông Đáy: “xương sống” cho một thành phố hai bờ
Điểm táo bạo nhất của đồ án khu đô thị hai bên sông Đáy là coi dòng sông không phải ranh giới, mà là “xương sống” cảnh quan và không gian công cộng, kết nối hai bờ thành một chỉnh thể đô thị thống nhất. Với diện tích nghiên cứu khoảng 6.670 ha và dân số dự kiến 650.000 người, dự án đặt tham vọng trở thành đô thị trung tâm của Ninh Bình, đảm nhiệm vai trò hành chính, kinh tế, văn hóa và kết nối vùng.
Sự đối xứng chức năng là lựa chọn đáng chú ý: bờ Đông hướng tới đô thị mới hiện đại, đồng bộ, thông minh; bờ Tây ưu tiên gìn giữ cấu trúc làng xóm, không gian truyền thống, mặt nước và giá trị lịch sử, văn hóa. Điều này cho thấy một triết lý quy hoạch đô thị Việt Nam khác với mô hình san bằng làng mạc để dựng cao ốc. Ninh Bình không che giấu khát vọng: cụ thể hóa điều chỉnh Quy hoạch tỉnh thời kỳ 2021-2030, tầm nhìn 2050, và tiến tới mục tiêu trở thành thành phố trực thuộc Trung ương trước năm 2030.
Câu hỏi then chốt là hạ tầng: một đô thị hai bờ chỉ sống được khi khoảng cách được “thu hẹp” bằng cầu, đường, giao thông công cộng và cả mạng lưới hạ tầng xanh. Đây là nơi dễ vỡ kế hoạch nhất nếu đầu tư manh mún hoặc không đồng bộ.
Bình Quới - Thanh Đa: bán đảo sinh thái hay đảo của các nhà đầu tư?
Bán đảo Bình Quới - Thanh Đa từ lâu là “mảnh đất vàng” bị treo quy hoạch, nay trở lại đường đua với định hướng trở thành khu đô thị sinh thái hơn 423,61 ha, dân số dự kiến khoảng 54.000 người và tổng vốn đầu tư gần 98.711 tỷ đồng. Dự án được phát triển theo mô hình kết hợp giữa đô thị hiện đại và công viên ngập nước sinh thái, một hướng đi phù hợp với đặc điểm bị bao bọc bởi sông Sài Gòn và hệ thống kênh rạch.
Điểm cộng lớn là tỷ lệ cây xanh: khoảng 180 ha, trong đó 54 ha cho các công viên chuyên đề cùng công viên trung tâm hơn 41,65 ha được định hướng thành không gian giải trí gắn với mặt nước và tổ chức sự kiện quy mô lớn. Đây không chỉ là “tiện ích” marketing, mà nếu làm đúng, có thể biến Bình Quới - Thanh Đa thành lá phổi xanh và điểm đến công cộng hiếm hoi của khu Đông. Tuy nhiên, một bán đảo từng bị “cô lập” sẽ không thể trở thành biểu tượng nếu hạ tầng kết nối vẫn là nút thắt. Kế hoạch xây thêm cầu vượt sông Sài Gòn, phát triển bến du thuyền, phà nhanh, taxi nước kết nối với trung tâm thành phố và Thủ Thiêm là hướng tiếp cận hợp lý, nhưng hiệu quả hay không phụ thuộc vào tiến độ và cách vận hành.
Về nhà ở, khoảng 62,77 ha đất ở dự kiến cung cấp 5.867 căn hộ, trong đó nhà ở xã hội chiếm hơn 20% quỹ đất ở với 12,59 ha. Nếu cam kết này được giữ vững, Bình Quới - Thanh Đa có cơ hội không lặp lại sai lầm của nhiều khu đô thị mới – nơi không gian ven sông thành đặc quyền của tầng lớp thu nhập cao.
Hai triết lý chung: phát triển bền vững hay khẩu hiệu treo tường?
Dù khác nhau về quy mô, cả khu đô thị ven sông Đáy và Bình Quới - Thanh Đa đều tự nhận mình là sản phẩm của phát triển bền vững. Ở Ninh Bình, quy hoạch yêu cầu giữ lại di tích lịch sử, công trình tôn giáo, làng nghề, cấu trúc không gian truyền thống, đồng thời bố trí hợp lý quỹ đất nhà ở xã hội, tái định cư, cây xanh, bãi đỗ xe và hạ tầng xã hội. Một câu nói đáng trích là: “Quy hoạch đồng thời yêu cầu xây dựng các kịch bản ứng phó với mưa cực đoan, ngập lụt và biến đổi khí hậu” – dấu hiệu cho thấy biến đổi khí hậu đã bước vào trung tâm bàn tròn quy hoạch, thay vì chỉ nằm trong báo cáo môi trường.
Ở Bình Quới - Thanh Đa, mô hình đô thị hiện đại kết hợp công viên ngập nước sinh thái là minh họa rõ cho quy hoạch đô thị Việt Nam trong giai đoạn mới: thay vì lấp kênh, san đầm, dự án chọn sống chung với nước và biến rủi ro ngập trở thành tài nguyên cảnh quan. Tuy nhiên, phát triển bền vững sẽ chỉ là khẩu hiệu nếu công tác giải phóng mặt bằng thiếu công bằng, hoặc nếu công viên – không gian công cộng bị thương mại hóa quá mức. Dự án hiện trong giai đoạn đánh giá tác động môi trường, thành phố cũng đẩy nhanh giải phóng mặt bằng; đây là lúc dư luận và cộng đồng cần được tham gia, để sự “bền vững” không chỉ được định nghĩa trên giấy.
Tương lai nào cho không gian đô thị ven sông ở Việt Nam?
UBND tỉnh Ninh Bình đã phê duyệt Nhiệm vụ Quy hoạch phân khu khu đô thị hai bên sông Đáy và giao Sở Xây dựng tổ chức lập quy hoạch trong thời gian không quá 9 tháng. Khi hoàn thành, đồ án sẽ là cơ sở pháp lý cho quản lý phát triển đô thị, lập quy hoạch chi tiết và triển khai các dự án. Ở phía Nam, TP.HCM đã chấp thuận chủ trương đầu tư dự án Bình Quới - Thanh Đa theo Quyết định 889/QĐ-UBND, với kế hoạch đưa vào sử dụng từ quý 4/2030.
Hai dự án cho thấy Việt Nam đang bước vào giai đoạn mới của phát triển không gian đô thị: không còn coi sông là lưng nhà, mà là mặt tiền của cả thành phố. Nhưng tương lai này có bền vững hay không sẽ phụ thuộc vào ba yếu tố: hạ tầng kết nối có đi trước hay tiếp tục chạy theo; cam kết bảo tồn lịch sử, văn hóa, sinh thái có được thực thi thay vì bị “tối ưu hóa” dần; và người dân – từ làng xóm bờ Tây sông Đáy đến cư dân hiện hữu Bình Quới – có được xem là chủ thể của khu đô thị ven sông, hay chỉ là khán giả đứng ngoài. Nếu trả lời đúng, các khu đô thị ven sông này không chỉ là dự án bất động sản, mà là thước đo cho tầm nhìn phát triển bền vững của cả một giai đoạn.
