Từ “ranh giới tự nhiên” thành trục phát triển đô thị sông nước
Quy hoạch đô thị sông Đáy và các dự án ven sông Sài Gòn thể hiện một hướng tiếp cận mới trong phát triển đô thị bền vững tại Việt Nam, khi coi dòng sông không còn là ranh giới chia cắt mà là trục cảnh quan trung tâm, vừa dẫn dắt không gian đô thị sông nước hiện đại, vừa giữ lại lớp trầm tích lịch sử và bảo tồn di sản văn hóa bản địa.
Điều đáng nói là các đô thị mới không còn mở rộng bằng mọi giá, mà được thiết kế xoay quanh nước, lịch sử và đời sống cư dân. Ở Ninh Bình, quy hoạch đô thị sông Đáy trở thành phép thử cho mô hình phát triển hai bờ trên cùng một bộ khung cảnh quan, trong khi Bình Quới - Thanh Đa tại TP.HCM được kỳ vọng trở thành biểu tượng mới cho lối sống đô thị gắn với sinh thái sông nước. Cả hai cho thấy bài toán hôm nay không chỉ là xây thêm nhà cao tầng, mà là trả lời câu hỏi: ta muốn sống bên cạnh dòng sông như thế nào trong 30–50 năm tới?
Sông Đáy: từ ranh giới hành chính thành xương sống đô thị 6.670 ha
Điểm táo bạo nhất trong quy hoạch đô thị sông Đáy là việc biến dòng sông thành trục cảnh quan kết nối hai bờ thành một không gian đô thị thống nhất, hiện đại nhưng vẫn giữ được các giá trị lịch sử, văn hóa. Với diện tích nghiên cứu khoảng 6.670 ha và dân số dự kiến 650.000 người, khu vực được định hướng là đô thị trung tâm, giữ vai trò hành chính, kinh tế, dịch vụ và kết nối vùng. Đây không còn là một đô thị vệ tinh, mà là “cửa ngõ phía Nam” của vùng đồng bằng sông Hồng với tham vọng lên đô thị trực thuộc Trung ương trước năm 2030.
Cách tổ chức hai bờ cho thấy tư duy phân vai rõ ràng: bờ Đông hướng tới đô thị mới hiện đại, đồng bộ, thông minh; bờ Tây tập trung gìn giữ cấu trúc làng xóm, không gian truyền thống, mặt nước cùng các giá trị văn hóa, lịch sử. Cách chia vai này nếu làm đến nơi sẽ giải được mâu thuẫn lớn nhất của phát triển: tạo dư địa cho các công viên, quảng trường, không gian mở và tuyến cảnh quan ven sông, đồng thời giữ được những di tích lịch sử, công trình tôn giáo, làng nghề và cấu trúc không gian truyền thống đang tạo nên bản sắc Ninh Bình hôm nay.
Phát triển 650.000 dân nhưng không đánh đổi hạ tầng xanh và di sản
Đô thị hai bên sông Đáy được hướng đến quy mô dân số 650.000 người, nhưng chính quyền không “đóng đinh” con số đó mà yêu cầu đơn vị tư vấn xây dựng và so sánh nhiều kịch bản dân số dựa trên quỹ đất, việc làm, khả năng thu hút cư dân và sức chịu tải hạ tầng. Động thái này cho thấy một chuyển đổi quan trọng: quy hoạch không còn là bản vẽ tăng mật độ, mà là công cụ quản lý rủi ro và chất lượng sống. Quỹ đất cho nhà ở xã hội, tái định cư, cây xanh, bãi đỗ xe và hạ tầng xã hội phải được bố trí hợp lý để phục vụ một đô thị lớn trong tương lai.
Tầm nhìn phát triển đô thị bền vững thể hiện rõ nhất ở yêu cầu hạ tầng xanh và thích ứng khí hậu. Quy hoạch đòi hỏi xây dựng các kịch bản ứng phó mưa cực đoan, ngập lụt, biến đổi khí hậu, trong đó hồ điều hòa, kênh dẫn và trạm bơm phải được đầu tư đi trước hoặc đồng bộ với tốc độ đô thị hóa. Mạng lưới cầu qua sông không chỉ tính khoảng cách kết nối, mà còn phải bảo đảm thoát lũ và giao thông thủy. Khi hoàn thành, đồ án sẽ là cơ sở pháp lý để quản lý phát triển, lập quy hoạch chi tiết và triển khai dự án trong khu vực.
Bình Quới – Thanh Đa: biểu tượng sông nước mới của khu Đông TP.HCM?
Bán đảo Bình Quới - Thanh Đa, nằm phía Bắc sông Sài Gòn và được bao bọc bởi hệ thống kênh rạch, là mảnh đất hiếm hoi còn giữ được cảnh quan sông nước đặc trưng của TP.HCM. Sau nhiều năm đình trệ, thành phố đã chấp thuận chủ trương đầu tư và nhà đầu tư cho dự án Khu đô thị mới Bình Quới - Thanh Đa theo Quyết định 889/QĐ-UBND ngày 7/2/2026. Với diện tích quy hoạch khoảng 423,61 ha và quy mô dân số dự kiến 54.000 người, nơi đây được kỳ vọng hình thành một cực phát triển mới ở khu Đông, đồng thời tăng kết nối giữa trung tâm và các khu vực đô thị mới.
Điểm đáng chú ý là định hướng phát triển theo mô hình kết hợp giữa đô thị hiện đại và công viên ngập nước sinh thái. Dự án dự kiến dành khoảng 180 ha cho cây xanh, trong đó 54 ha cho các công viên chuyên đề. Một trong những hạt nhân là “Công viên Văn hóa Sông nước Sài Gòn”, nơi kết hợp giải trí sông nước với văn hóa – lịch sử, sinh thái – giáo dục, nghỉ dưỡng và ẩm thực. Nếu được triển khai đúng cam kết, Bình Quới – Thanh Đa có cơ hội trở thành mẫu hình không gian đô thị sông nước, nơi người dân không bị đẩy lùi khỏi mặt nước bởi các dãy cao ốc khép kín.
Kết nối, sinh thái và di sản: ba “phép thử” cho tương lai đô thị sông nước
Thách thức rõ nhất của Bình Quới – Thanh Đa là phá thế biệt lập. Dự án đặt ra yêu cầu xây thêm cầu vượt sông Sài Gòn, kết nối bán đảo với trung tâm, Thủ Thiêm và các khu vực lân cận. Bên cạnh đường bộ, quy hoạch còn định hướng bến cảng du thuyền kiêm trung tâm giao thông đường thủy, phục vụ phà nhanh, taxi nước kết nối nhiều khu vực. Theo kế hoạch, dự án dự kiến đưa vào sử dụng từ quý 4/2030, nhưng hiệu quả phụ thuộc lớn vào tiến độ giải phóng mặt bằng, phát triển hạ tầng kết nối và khả năng giữ được quỹ đất sinh thái trong suốt quá trình đô thị hóa.
Ở cả sông Đáy và sông Sài Gòn, bài toán cốt lõi giống nhau: phát triển đô thị bền vững không còn là câu khẩu hiệu mà là chuỗi quyết định cụ thể về mật độ, hạ tầng xanh, giao thông công cộng và bảo tồn di sản văn hóa. Nếu thành công, hai dự án sẽ chứng minh rằng Việt Nam có thể thiết kế những không gian đô thị sông nước vừa hiện đại, vừa tôn trọng ký ức địa phương. Nếu thất bại, chúng sẽ trở thành ví dụ điển hình cho việc biến tài nguyên sông ngòi thành mặt tiền bất động sản ngắn hạn. Lúc này, lựa chọn không nằm trên giấy, mà trong từng cây cầu, mỗi dải công viên ven sông và cách người dân được sống cùng dòng nước.
