Khi tư liệu lưu trữ trở thành ngôn ngữ mới của phim tài liệu Netflix
Phim tài liệu Netflix dựa hoàn toàn hoặc chủ yếu vào tư liệu lưu trữ là những tác phẩm dùng kho ảnh cá nhân, video gia đình, thước phim hậu trường và hình ảnh chưa từng công bố để kể lại cuộc đời nhân vật, thay vì dựa vào phỏng vấn mới hay lời dẫn bên ngoài, qua đó tạo nên kiểu kể chuyện từ lưu trữ vừa thân mật vừa mang tính thử nghiệm về mặt hình thức và đạo đức sáng tạo. Trong làn sóng này, “Câu chuyện về Norm Macdonald” của Judd Apatow và phim về Richard Avedon do Ron Howard đạo diễn là hai ví dụ tiêu biểu, cho thấy Netflix không chỉ sản xuất thêm phim tài liệu, mà đang thử thách chính những quy ước lâu nay của thể loại. Cả hai đặt câu hỏi: khi mọi thứ đã được ghi lại, liệu chúng ta có cần ai ngồi trước camera để giải thích nữa không?
Norm Macdonald: một đời hài được dựng lại từ những gì ông để lại
“Câu chuyện về Norm Macdonald”, phim tài liệu dài do Judd Apatow thực hiện cho Netflix, được dựng hoàn toàn từ tư liệu lưu trữ, ảnh cá nhân và video gia đình do người hâm mộ cùng bạn bè đóng góp. Không có cảnh ai ngồi trong trường quay sáng đèn để nói về ông; mọi thứ đều là những khoảnh khắc Norm đã sống, đã diễn, đã để lại cho máy quay. Bộ phim sẽ ra mắt toàn cầu trên Netflix ngày 16 tháng 10 năm 2026, đúng một ngày trước sinh nhật lần thứ 67 nếu ông còn sống. Lựa chọn này càng táo bạo nếu nhớ rằng Norm nổi tiếng kín tiếng, chống chọi với ung thư suốt khoảng chín năm mà hầu như không kể với ai. Thay vì để đồng nghiệp tưởng niệm, Apatow buộc khán giả đối diện với chính những mảnh đời Norm từng cho phép được ghi lại, từ bàn Weekend Update của Saturday Night Live đến những lần ông biến ghế sofa talk show thành sân khấu thứ hai. Đó là một kiểu phim tài liệu Netflix không xin phép nhân vật để giải thích, mà tôn trọng sự im lặng bằng cách không thêm tiếng nói ngoại lai.
Richard Avedon trên Netflix: hậu trường, ảnh chưa từng công bố và quyền lực của hình ảnh
Ở phía ngược lại của quang phổ nghệ thuật, phim tài liệu về Richard Avedon do Ron Howard đạo diễn dùng chính ảnh và thước phim hậu trường để soi lại một huyền thoại nhiếp ảnh. Theo mô tả, “cuộc đời và sự nghiệp của nhiếp ảnh gia huyền thoại Richard Avedon hiện lên qua tư liệu lưu trữ và các cuộc phỏng vấn mới trong một phim tài liệu thân mật”. Bộ phim, đã ra mắt lần đầu tại Liên hoan phim Cannes 2026 vào tháng Năm, không chỉ nhắc lại những bức ảnh thời trang và chân dung ai cũng biết, mà còn đưa ra những hình ảnh chưa từng được thấy trước đó. Ngày 11 tháng 11, người xem có thể xem phim trên Netflix. Ở đây, tư liệu lưu trữ không phải là chiêu trò hoài cổ, mà là cách cho Avedon tự nói bằng chính ngôn ngữ ông giỏi nhất: hình ảnh. Những bức ảnh Marilyn Monroe, giới siêu mẫu, người lao động, kẻ lang thang, người biểu tình… khi được đặt cạnh nhau, tạo thành một bản tự truyện bằng ánh sáng và khung hình, mạnh hơn bất kỳ lời bình nào.
Kể chuyện từ lưu trữ: thân mật hơn, nhưng cũng thao túng hơn
Điểm hấp dẫn nhất của việc kể chuyện từ lưu trữ là cảm giác thân mật và chân thực. Tài liệu giới thiệu phim về Norm mô tả đây là chân dung đi sâu vào đời tư và những khó khăn sức khỏe ông chưa bao giờ tiết lộ, nhưng vẫn đặt ông ở vị trí trung tâm câu chuyện, thay vì một nhóm người đến tưởng niệm. Khi không có phỏng vấn mới, không có lời dẫn, khán giả buộc phải đọc câu chuyện từ những gì nhân vật đã để lại: cách họ cười, cách họ im lặng, những lần họ xuất hiện trên truyền hình, podcast, ảnh gia đình. Trên thực tế, “một bộ phim chỉ dùng tư liệu lưu trữ là một bức tranh ghép; cách các mảnh tư liệu nối với nhau cũng là điều khán giả sẽ tự diễn giải”. Nhưng chính ở đó, quyền lực của đạo diễn và biên tập viên trở nên khổng lồ: họ quyết định đoạn nào đáp lại đoạn nào, khoảng lặng nào được kéo dài. Phim tài liệu Netflix kiểu này hứa hẹn “bằng chính giọng nói của ông”, nhưng giọng nói ấy được tạo ra trong phòng dựng, không phải trên sân khấu.
Netflix đang tái định nghĩa phim tài liệu – và trách nhiệm với di sản nhân vật
Khi phim tài liệu Norm Macdonald loại bỏ hoàn toàn phỏng vấn mới và dồn toàn bộ lập luận vào khâu dựng phim, còn phim Richard Avedon dùng tư liệu lưu trữ cùng một số phỏng vấn để làm rõ vì sao ông quan trọng, Netflix đang thử nghiệm một mô hình kể chuyện mới: để nhân vật tự kể bằng những gì họ đã để lại, thay vì bằng những gì người khác nói về họ. Metacritic chấm phim Avedon 72 điểm dựa trên bốn bài phê bình, một con số cho thấy cách tiếp cận này nhận được sự tôn trọng nhất định từ giới phê bình, dù chưa phải đồng thuận tuyệt đối. Về mặt nghệ thuật, đó là bước tiến: phim tài liệu Netflix không còn là chuỗi phỏng vấn xen lẫn vài đoạn tư liệu, mà là những bức tranh ghép phức tạp của ký ức hình ảnh. Nhưng về mặt đạo đức, câu hỏi vẫn còn: liệu có thể kể câu chuyện về một người cẩn trọng gìn giữ đời tư như Norm “bằng chính lời ông”, khi người khác là người chọn lời nào được giữ lại? Câu trả lời nằm ở mỗi khán giả, trong cách họ đọc những khoảng trống giữa các khung hình.
