Căng thẳng bình thường khác gì vấn đề sức khỏe tâm thần?
Căng thẳng bình thường là phản ứng tâm lý tự nhiên giúp chúng ta đối phó với các thử thách, nhưng khi cảm xúc tiêu cực kéo dài, tăng dần về cường độ và làm rối loạn học tập, công việc, các mối quan hệ, nó có thể trở thành dấu hiệu cho thấy sức khỏe tâm thần đang gặp vấn đề và cần được can thiệp chuyên môn. Căng thẳng cần can thiệp không chỉ là vài ngày mất ngủ trước kỳ thi hay bồn chồn trước một cuộc phỏng vấn, mà là tình trạng người trải nghiệm không còn quay về trạng thái cân bằng sau khi sự kiện gây áp lực đã qua. Đó là lúc ta phải nghiêm túc đặt câu hỏi: đây còn là stress tạm thời, hay đã chạm ngưỡng rối loạn lo âu, trầm cảm cần được đánh giá và chẩn đoán bởi chuyên gia.
Khi phản ứng căng thẳng trở nên nguy hiểm cho sức khỏe tâm thần
Điều khiến nhiều người lầm tưởng là ở chỗ: căng thẳng xuất hiện trong mọi giai đoạn cuộc sống, nên ta dễ xem nhẹ những tín hiệu cơ thể đang phát ra. Thực tế, mức độ, thời gian kéo dài và ảnh hưởng của nó mới là yếu tố quyết định đây có còn là phản ứng bình thường hay đã thành căng thẳng cần can thiệp. Khi bạn buồn bã, lo âu, mất hứng thú, khó ngủ suốt nhiều tuần và ngày càng không thể tập trung làm việc, học tập hoặc duy trì nhịp sinh hoạt như trước, đó không còn là chuyện “cố chịu thêm chút nữa”. Các khảo sát sức khỏe ở người trưởng thành cho thấy khi mệt mỏi kéo dài, nguy cơ lo âu, suy giảm trí nhớ và trầm cảm tăng lên rõ rệt. Nói cách khác, nếu bạn đang sống trong trạng thái kiệt quệ mà nghỉ ngơi không giúp hồi phục, hãy xem đó là lời cảnh báo nghiêm túc của sức khỏe tâm thần cảnh báo.
Dấu hiệu cảnh báo tâm thần: không chỉ là mệt mỏi hay buồn chán
Để tránh tự trấn an rằng “ai rồi cũng stress”, ta cần nhận diện các dấu hiệu cảnh báo tâm thần sớm. Những báo động phổ biến gồm: mất ngủ kéo dài; lo lắng dai dẳng không rõ lý do; khó tập trung, trí nhớ suy giảm; thay đổi hành vi ăn uống như ăn rất ít hoặc ăn vô độ. Một số người dần né tránh bạn bè, gia đình, không muốn tham gia các hoạt động từng yêu thích, buông lơi việc ăn uống, vệ sinh cá nhân và chăm sóc bản thân. Khi đối mặt cảm xúc tiêu cực, họ bắt đầu dựa vào rượu, thuốc hoặc các chất khác để đối phó – đây là cách “tự chữa” đầy rủi ro. Nguy hiểm hơn cả là ý nghĩ tự làm hại bản thân hoặc kết thúc cuộc sống; tình huống này luôn phải được xem là khẩn cấp và cần hỗ trợ y tế ngay lập tức, không để người đó một mình.
Phân biệt stress tạm thời với rối loạn lo âu, trầm cảm
Không phải cứ buồn hay lo là lập tức mắc rối loạn lo âu hay trầm cảm. Căng thẳng là một phần bình thường của cuộc sống, chúng ta có thể lo lắng trước kỳ thi, mất ngủ vài hôm khi công việc quá nhiều hoặc buồn bã sau một biến cố mà vẫn hoàn toàn khỏe mạnh về mặt tâm thần. Điểm khác biệt nằm ở chỗ: các triệu chứng có kéo dài, tăng nặng và phá vỡ nhịp sống thường ngày hay không. Rối loạn lo âu, trầm cảm thường gắn với thay đổi sâu rộng về cảm xúc, suy nghĩ, hành vi, chức năng học tập, làm việc và chăm sóc bản thân. Tuy vậy, không có một triệu chứng đơn lẻ nào đủ để kết luận bạn mắc bệnh. Việc chẩn đoán phải được thực hiện bởi người có chuyên môn, dựa trên nhiều yếu tố từ cá nhân đến hoàn cảnh gia đình, cộng đồng, điều kiện kinh tế – xã hội và những biến cố trải qua.
Khi nào nên gặp bác sĩ, nhà tâm lý hoặc trung tâm tư vấn?
Câu hỏi quan trọng không phải là “mình có bệnh không?” mà là “đến mức nào thì cần nhờ người khác giúp?”. Khi những thay đổi về cảm xúc, suy nghĩ, giấc ngủ hoặc hành vi kéo dài và bắt đầu ảnh hưởng đáng kể đến cuộc sống, hãy coi đó là thời điểm hợp lý để trao đổi với bác sĩ, chuyên gia tâm lý hoặc nhân viên sức khỏe tâm thần. Việc tìm kiếm hỗ trợ không đồng nghĩa chắc chắn phải dùng thuốc; tùy tình trạng, bạn có thể được tư vấn, trị liệu tâm lý, hỗ trợ xã hội, điều chỉnh lối sống hoặc điều trị bằng thuốc nếu cần. Đặc biệt, nếu có ý định tự sát, kích động mạnh, mất khả năng tự chăm sóc hoặc có nguy cơ gây hại cho bản thân hay người khác, cần tìm hỗ trợ y tế khẩn cấp và không để người đó ở một mình. Đừng đợi đến lúc “không chịu nổi nữa” mới cầu cứu – chăm sóc sức khỏe tâm thần sớm là cách tôn trọng chính mình và những người bạn yêu thương.
