Từ lòng biết ơn đến không gian số
AI khám phá di sản là cách dùng trí tuệ nhân tạo và không gian số để giúp công chúng tiếp cận lịch sử, văn hóa, địa lý qua dữ liệu và trải nghiệm tương tác đáng tin cậy. Dự án số hóa Thành cổ Quảng Trị khởi nguồn từ một mong muốn giàu tính nhân văn: giúp cựu chiến binh tuổi cao, sức yếu, thân nhân liệt sĩ và người ở xa có thể thăm lại di tích mà không cần hiện diện trực tiếp. Với người khởi xướng, công nghệ trước hết là phương tiện tri ân, không phải màn trình diễn kỹ thuật. Mô hình VR 3D được thử nghiệm tại khuôn viên Đại học Huế năm 2023, thu hút hàng trăm người trải nghiệm. Đây là điểm xuất phát đáng nhớ: số hóa có ý nghĩa khi tháo gỡ rào cản tiếp cận và giữ cho ký ức lịch sử có thể được chia sẻ. Trải nghiệm ấy cũng phơi bày giới hạn của cách làm thủ công: muốn ghi lại hàng trăm, hàng nghìn di tích, cần một quy trình có thể mở rộng mà vẫn bảo đảm độ chính xác.
Chatbot cần bản đồ tri thức, không chỉ câu trả lời
Thử thách AI Thực chiến đặt ra một bài toán cụ thể: xây dựng sổ tay dư địa chí dạng ứng dụng web, tích hợp chatbot AI, bản đồ tương tác để chọn vùng hoặc tỉnh, thông tin đặc trưng địa phương và hình minh họa do AI tạo. Sản phẩm Atlas Việt của đội AIvenger đứng đầu bảng 2 với 953 điểm sau phần đánh giá 10 đội; đội LumoLab xếp thứ hai với 876 điểm, còn AIvenger giành vé trực tiếp vào bán kết. Những con số cho thấy sức hút của ý tưởng, nhưng giá trị lâu dài không nằm ở thứ hạng. Một chatbot di sản Việt chỉ hữu ích nếu trả lời trong phạm vi phù hợp, dẫn nguồn minh bạch và không bịa thông tin. Atlas Việt có chatbot Hướng dẫn viên Atlas, cho phép người dùng tìm ý tưởng và xây dựng kế hoạch khám phá. Khi được thiết kế tốt, công cụ như vậy giúp việc tìm hiểu quê hương và tiếp cận di sản thuận tiện, gần gũi hơn.
Công nghệ chỉ có giá trị khi gắn với tri thức địa phương
Một giao diện đẹp hay chatbot trả lời nhanh không đủ để tạo nên ứng dụng khám phá di sản đáng tin. Đề bài của AI Thực chiến nhấn mạnh sự cân bằng giữa công nghệ và giá trị nội dung, yêu cầu các đội kết nối AI để truyền tải lịch sử và địa lý địa phương hấp dẫn. Điều đó cũng cần hiểu biết về văn hóa, con người và bối cảnh của từng vùng đất: hình ảnh do máy tạo không thể thay thế kiểm chứng, còn câu trả lời trôi chảy không đồng nghĩa với sự thật. Đây là ranh giới mà các sản phẩm cần chủ động giữ. Một sổ tay dư địa chí tốt phải giúp người dùng lần theo thông tin có nguồn gốc, phân biệt dữ kiện với phần minh họa, rồi mở ra con đường tìm hiểu sâu hơn. Nếu bỏ qua lớp tri thức bản địa, công nghệ có thể làm di sản dễ truy cập hơn nhưng cũng dễ biến những câu chuyện riêng biệt thành nội dung chung chung.
Tự động hóa để con người dành thời gian cho điều cốt yếu
Kinh nghiệm số hóa 3D cho thấy khó khăn không dừng ở dựng hình: thu thập, đo đạc, xử lý và chuẩn hóa dữ liệu đều đòi hỏi thời gian cùng nhân lực chuyên môn. Hợp tác với các studio game giúp nhóm phát triển Onflow nhận ra nhu cầu chung giữa bảo tồn và công nghiệp sáng tạo: cả hai cần tài nguyên 3D chất lượng cao, nhưng phải xử lý nhiều công đoạn hậu kỳ lặp lại. Theo định hướng của đội ngũ, một số tác vụ phù hợp có thể rút từ hàng tuần xuống còn vài phút; đó là mục tiêu cho các công đoạn nhất định, không phải thời gian hoàn tất toàn bộ việc số hóa. AI có thể giảm thao tác lặp lại cho kỹ thuật viên 3D, trong khi tài nguyên 3D giúp việc học lịch sử trực quan hơn. Bước tiếp theo là hoàn thiện thuật toán và mở rộng hợp tác, nhưng con người vẫn phải thu thập dữ liệu thực địa, bổ sung phần thiếu và thẩm định độ chính xác.
Sau cùng, chatbot di sản Việt và các không gian số chỉ tạo được giá trị bền vững khi công nghệ phục vụ tri thức thay vì lấn át nó. Từ mong muốn đưa cựu chiến binh và thân nhân liệt sĩ trở lại Thành cổ Quảng Trị đến sổ tay tương tác giúp khám phá từng địa phương, hướng đi này mở thêm cánh cửa tiếp cận di sản. Nhưng cánh cửa ấy phải dẫn tới thông tin có căn cứ, giàu bản sắc và được kiểm chứng. Đó mới là thước đo thuyết phục cho một dự án số hóa: không chỉ khiến di sản hiện lên trên màn hình, mà còn giúp người xem hiểu vì sao nơi chốn ấy đáng được gìn giữ.
