1. Hiểu những chiếc bẫy thường nhắm vào người trẻ
Lừa đảo trực tuyến là hành vi lợi dụng internet để tạo lòng tin, thao túng hoặc đe dọa người dùng nhằm chiếm đoạt tài sản, khai thác thông tin hay gây tổn hại cho họ. Với học sinh, sinh viên, nguy cơ không chỉ xuất hiện trong tin nhắn đáng ngờ mà còn len vào mạng xã hội, nhóm trò chuyện và trò chơi trực tuyến.
Kẻ xấu có thể giả làm bạn bè, người nổi tiếng hoặc người có thẩm quyền; dùng lời mời tặng quà, hỗ trợ nạp trò chơi hay những lời khen để tạo thân thiết. Sinh viên còn có thể gặp bẫy khi tìm việc làm, học bổng hoặc cơ hội trên môi trường số. Điểm chung là đối tượng thường dựa vào sự tò mò, mong muốn được giúp đỡ hoặc áp lực phải phản hồi nhanh. Vì vậy, đừng đánh giá một lời mời chỉ qua vẻ thân thiện: mối quan hệ được tạo lập trên mạng không tự động chứng minh người liên hệ là đáng tin.
Rủi ro có thể vượt khỏi màn hình: nạn nhân bị thúc ép gặp riêng, đến một địa điểm để tự cách ly, làm theo kịch bản “bắt cóc online” hoặc lấy tiền của người thân. Nhận diện sớm các tín hiệu thao túng là kỹ năng thiết yếu, không phải lý do để ngừng kết nối.
2. Đừng lấy hình ảnh hay giọng nói làm bằng chứng
Một trong những sai lầm nguy hiểm nhất là nghĩ rằng thấy mặt, nghe giọng thì có thể tin ngay. Công nghệ AI và deepfake có thể tạo hình ảnh, video, âm thanh giả giống thật; kẻ xấu còn có thể giả danh người thân hoặc giáo viên qua cuộc gọi video. Hình ảnh cá nhân đăng công khai cũng có nguy cơ bị cắt ghép thành nội dung nhạy cảm để đe dọa, tống tiền.
Bởi vậy, khi nhận yêu cầu bất thường, nhất là yêu cầu giữ bí mật, tự cô lập, cung cấp thông tin hoặc làm việc gấp, hãy dừng lại thay vì phản ứng theo nỗi sợ. Kiểm chứng danh tính qua một kênh liên lạc khác và hỏi người lớn, bạn bè đáng tin cậy là lựa chọn thận trọng hơn việc làm theo chỉ dẫn của người đang gây áp lực. Nếu bị đe dọa, đừng tự gánh chuyện đó một mình: hãy tìm người có thể đồng hành và hỗ trợ.
Cũng cần nhớ rằng nguy cơ trên mạng không chỉ là mất tài sản. Bạo lực ngôn từ và tẩy chay trên mạng có thể gây tổn thương tâm lý thật. An toàn mạng học sinh vì thế phải bao gồm cả việc bảo vệ cảm xúc, biết tìm trợ giúp và không xem nhẹ nỗi đau của bạn bè.
3. Xây kỹ năng số bằng thói quen kiểm chứng
Kiến thức phòng tránh lừa đảo không nên chỉ được học sau một sự cố. Kỹ năng số giúp người trẻ nhận diện thông tin thiếu tin cậy, tự bảo vệ và chủ động hơn trước rủi ro; đồng thời hạn chế việc vô tình chia sẻ tin sai, bị lôi kéo hoặc trở thành mắt xích phát tán nội dung gây hại. Đó là lý do phòng, chống lừa đảo cần được coi là một phần của năng lực sử dụng mạng, chứ không chỉ là chuyện giữ tiền.
- Chậm lại trước lời mời quá hấp dẫn hoặc yêu cầu khẩn cấp; không để sự nôn nóng thay thế việc kiểm chứng.
- Xem xét nguồn gửi và nội dung trước khi tin, chuyển tiếp hoặc làm theo, kể cả khi thông điệp đi kèm hình ảnh hay giọng nói quen thuộc.
- Khi cảm thấy bị đe dọa, bối rối hoặc bị ép giữ bí mật, hãy chủ động nói với người thân, giáo viên hoặc người đáng tin cậy.
- Không tiếp tay phát tán thông tin chưa được kiểm chứng; nếu thấy bạn có nguy cơ, hãy lên tiếng hỗ trợ thay vì trách móc.
Nhà trường và gia đình cũng cần tạo điều kiện để kỹ năng an toàn số được nhắc lại thường xuyên. Tập huấn giáo viên, đưa nội dung sử dụng mạng an toàn vào giảng dạy và sinh hoạt kỹ năng giúp việc phòng ngừa trở thành thói quen chung, thay vì một lời nhắc chỉ xuất hiện khi có biến cố.
4. Từ tự bảo vệ đến cùng tạo lá chắn số
Tự cảnh giác là bước đầu, nhưng môi trường số an toàn hơn cần sự đồng hành giữa học sinh, sinh viên, gia đình và nhà trường. Mỗi người trẻ có thể góp phần bằng cách chia sẻ cảnh báo có kiểm chứng, nhắc bạn tìm trợ giúp khi gặp tình huống đáng ngờ và không chế giễu người bị lừa hay bị tổn thương. Giữ im lặng vì xấu hổ thường khiến nạn nhân đơn độc hơn; lên tiếng với người đáng tin có thể mở đường cho sự hỗ trợ.
Phó Chủ tịch Trung ương Hội Sinh viên Việt Nam Lâm Tùng nhấn mạnh sinh viên có thể trở thành những người đồng hành, góp phần bảo vệ bản thân, bạn bè, nhà trường, gia đình và cộng đồng. Tinh thần đó biến bảo vệ sinh viên từ việc mỗi cá nhân tự xoay xở thành trách nhiệm tập thể. Mạng lưới bạn bè, tổ chức sinh viên và nhà trường có thể giúp cảnh báo nguy cơ lan rộng, miễn là thông tin được kiểm tra trước khi chia sẻ.
Kết luận: không có một mẹo đơn lẻ nào xóa hết rủi ro, nhưng thói quen dừng lại, kiểm chứng, tìm người hỗ trợ và cảnh báo có trách nhiệm sẽ làm người trẻ khó bị thao túng hơn. Học sinh, sinh viên không chỉ là đối tượng cần được bảo vệ; với kiến thức và kỹ năng số, họ còn có thể góp sức xây dựng một không gian mạng an toàn, tử tế hơn.
