Mạng xã hội không phải vùng ngoài vòng pháp luật
Giáo dục pháp luật về an toàn mạng là cách giúp học sinh nhận diện hành vi rủi ro trên môi trường số, hiểu trách nhiệm của mình và biết tìm trợ giúp trước khi mâu thuẫn leo thang thành tổn hại ngoài đời. Bài học này cần được dạy bằng tình huống cụ thể, không chỉ bằng những lời nhắc chung chung. Ngày 19/10, UBND phường Sài Gòn cùng các đơn vị địa phương, Trường THCS Võ Trường Toản và nhóm luật sư tổ chức phiên tòa giả định về phòng, chống bạo lực trên môi trường mạng. Kịch bản đưa ra mâu thuẫn trên mạng xã hội dẫn đến hành vi cố ý gây thương tích, giúp học sinh thấy lời xúc phạm, đăng ảnh người khác khi chưa được đồng ý hay đáp trả bằng bạo lực đều có thể kéo theo hậu quả pháp lý.
Giá trị của phiên tòa nằm ở việc biến khái niệm pháp luật thành một chuỗi lựa chọn dễ hình dung: đăng gì, nói gì, làm gì khi tức giận và phải chịu trách nhiệm ra sao. Theo luật sư chủ tọa, lời lẽ xúc phạm danh dự, nhân phẩm trên mạng có thể bị xử lý hành chính hoặc truy cứu trách nhiệm hình sự tùy tính chất, mức độ vi phạm. Khi học sinh chứng kiến một tình huống được xét xử, ranh giới giữa “nói cho hả giận” trên mạng và hành vi có hệ quả ngoài đời trở nên rõ hơn. Đây là điểm khởi đầu cần thiết để phòng ngừa bạo lực mạng học đường, nhưng nhà trường cũng phải tạo lối thoát an toàn cho các em đang mắc kẹt trong mâu thuẫn.
Ở Hà Nội, bài học an toàn đi cùng cảnh báo lừa đảo
Tại Hà Nội, Trường THCS và THPT Trần Quốc Tuấn ở phường Từ Liêm tổ chức chương trình “Sử dụng internet và mạng xã hội an toàn”, với phần trình bày của Thượng tá Đinh Thanh An, Học viện Cảnh sát nhân dân. Thay vì chỉ nói về lợi ích kết nối và học tập, chương trình phân tích các tình huống liên quan đến lừa đảo trực tuyến, xâm phạm quyền riêng tư, bắt nạt qua mạng và chia sẻ thông tin chưa kiểm chứng. Cách tiếp cận này đúng hướng: muốn nâng cao an toàn internet học sinh, cần cho các em luyện nhận diện dấu hiệu nguy hiểm và cân nhắc hậu quả trước khi nhấp, đăng hay chia sẻ.
Một chương trình khác tại Trường THPT chuyên Chu Văn An, phối hợp với Công an phường Tây Hồ, có hơn 2.000 học sinh, giáo viên và nhân viên tham dự. Học sinh được cảnh báo về giả danh công an, cán bộ trường, giáo viên hoặc người thân để yêu cầu chuyển tiền; liên kết giả; cùng các chiêu lừa liên quan đến tuyển sinh, học bổng và việc làm. Kẻ gian còn có thể dùng trí tuệ nhân tạo để tạo hình ảnh, video hoặc giọng nói giả nhằm lấy lòng tin. Những ví dụ sát thực tế giúp học sinh hiểu rằng cảnh giác không phải là sợ internet, mà là biết xác minh danh tính, giữ kín dữ liệu và dừng lại trước yêu cầu bất thường.
Từ biết luật đến biết tìm người giúp đỡ
Một buổi tuyên truyền chỉ có ý nghĩa nếu học sinh mang được kỹ năng về đời sống thường ngày. Khi có người yêu cầu chuyển tiền, các em nên xác minh qua kênh khác, không vội cung cấp mật khẩu, mã OTP hay thông tin tài khoản ngân hàng. Nếu nghi gặp lừa đảo, hãy lưu tin nhắn, hình ảnh và đường dẫn liên quan rồi báo ngay cho gia đình, nhà trường hoặc công an để được hướng dẫn. Với xung đột trên mạng, nguyên tắc tương tự là không trả đũa bằng lời đe dọa hay bạo lực; nên lưu lại nội dung cần thiết và tìm người lớn đáng tin cậy.
Học sinh theo dõi phiên tòa giả định cho biết các em hiểu rõ hơn trách nhiệm khi dùng mạng, cần kiểm soát cảm xúc, tôn trọng người khác và tìm hỗ trợ khi xảy ra mâu thuẫn. Một học sinh cũng nhắc đến phòng tư vấn tâm lý của trường như nơi có thể tìm đến thay vì giữ kín khó khăn. Điều đó cho thấy giáo dục pháp luật không nên dừng ở quy định và hình phạt: nó phải gắn với kỹ năng ứng xử, tư vấn tâm lý và đường dây hỗ trợ rõ ràng. Nhà trường mong muốn có thêm nhân sự chuyên trách về tâm lý học đường, trong khi việc chủ động trao đổi với cha mẹ và giáo viên có thể giúp học sinh được hỗ trợ kịp thời.
Tự bảo vệ cần cả kiến thức lẫn môi trường an toàn
Các hoạt động ở Hà Nội và phiên tòa giả định cùng chỉ ra một thiếu hụt: học sinh hiện diện thường xuyên trên mạng nhưng không phải em nào cũng hiểu giới hạn pháp luật hay trách nhiệm gắn với hành vi của mình. Vì vậy, giáo dục pháp luật cần được lặp lại bằng ví dụ gần gũi, thảo luận hai chiều và hướng dẫn hành động cụ thể. Trường học cũng cần nội quy rõ về xúc phạm, nói tục, lập nhóm gây xung đột; đồng thời để học sinh biết chính xác nên tìm ai khi bị bắt nạt, bị đe dọa hoặc gặp dấu hiệu lừa đảo.
Kết luận đáng rút ra không phải là cấm học sinh dùng mạng, mà là dạy các em sử dụng mạng có trách nhiệm và không để các em tự xoay xở khi xảy ra sự cố. Phiên tòa giả định làm rõ hậu quả pháp lý của bạo lực mạng; các chương trình tại Hà Nội bổ sung cách nhận diện thủ đoạn lừa đảo và bảo vệ dữ liệu. Khi kiến thức ấy đi cùng sự hỗ trợ của gia đình, giáo viên, tư vấn tâm lý và cơ quan chức năng, học sinh mới có cơ hội ngăn rủi ro từ sớm, thay vì chỉ học bài học sau khi tổn hại đã xảy ra.
