Cấy điện cực thính giác thân não là gì và vì sao đây là bước ngoặt
Cấy điện cực thính giác thân não (Auditory Brainstem Implant – ABI) là kỹ thuật cấy một hệ thống điện cực trực tiếp lên nhân ốc tai ở thân não để tạo ra đường tiếp nhận âm thanh thay thế cho những trẻ điếc bẩm sinh không có dây thần kinh ốc tai hoặc dị dạng tai trong nặng, hoàn toàn không thể hưởng lợi từ máy trợ thính hay cấy ốc tai điện tử truyền thống, qua đó mở ra cơ hội nghe và phát triển ngôn ngữ ở mức mà trước đây gần như không thể đạt được.
Điểm đáng nói ở sự kiện lần này không nằm ở con số hai bệnh nhi, mà ở thái độ của đội ngũ phẫu thuật ngoại khoa trẻ em: dám nhận những ca gần như "vô vọng" theo chuẩn mực cũ để áp dụng một kỹ thuật phục hồi thính giác phức tạp nhất hiện nay. Trong bối cảnh nhi khoa Việt Nam thường bị giới hạn bởi kỹ thuật và chi phí, việc triển khai cấy điện cực thính giác thân não ở một bệnh viện công cho thấy hệ thống y tế đã bắt đầu chuyển từ tư duy "bất khả" sang "có thể nếu chuẩn bị đủ".
Hai bệnh nhi nhỏ tuổi và đội ngũ phẫu thuật đa chuyên khoa
Ca đầu tiên là bé gái 40 tháng tuổi ở Hà Nội, điếc bẩm sinh và được xác định không có dây thần kinh ốc tai hai bên, từng vào phòng mổ với hy vọng cấy ốc tai điện tử nhưng phải dừng lại vì không ghi nhận đáp ứng thần kinh. Trường hợp thứ hai là bé trai 19 tháng tuổi ở Đồng Nai, điếc tiếp nhận thần kinh hai tai mức độ sâu, không đáp ứng ngay cả khi dùng máy trợ thính ở mức khuếch đại tối đa, hình ảnh học cho thấy dị dạng nặng tai trong và không có dây thần kinh ốc tai hai bên. Nếu không có cấy điện cực thính giác thân não, hai em sẽ bị xem là nằm ngoài mọi chỉ định phẫu thuật phục hồi thính giác.
Ngày 21 và 22-5, hai ca phẫu thuật lần lượt được thực hiện tại Bệnh viện Nhi đồng 1 bởi ê-kíp đa chuyên khoa gồm Tai Mũi Họng, Ngoại thần kinh, Phẫu thuật – Gây mê hồi sức, Hồi sức ngoại, Thính học và Vật lý trị liệu – Phục hồi chức năng, dưới sự hướng dẫn trực tiếp của các chuyên gia Cộng hòa Liên bang Đức. Cả hai trẻ đều ghi nhận đáp ứng thần kinh thính giác trên tất cả các kênh được kiểm tra, trở kháng điện cực ở mức tốt – một kết quả không chỉ mang tính chuyên môn mà còn là lời khẳng định: phẫu thuật ngoại khoa trẻ em trong nước đủ sức tham gia vào những kỹ thuật phức tạp của y học thế giới.
Từ ốc tai bị hư hỏng đến thân não thính giác: thay đổi hoàn toàn đường đi của âm thanh
Khác với cấy ốc tai điện tử – vốn kích thích trực tiếp dây thần kinh ốc tai – cấy thân não thính giác đặt bản điện cực lên vùng nhân ốc tai ở thân não, bỏ qua hoàn toàn phần tai trong và dây thần kinh ốc tai bị khiếm khuyết. Nói cách khác, âm thanh được mã hóa thành tín hiệu điện và gửi thẳng đến "trạm trung chuyển" của hệ thính giác trong não, thay cho con đường tự nhiên đã bị mất. Đây là lựa chọn gần như duy nhất cho nhóm trẻ điếc bẩm sinh nặng không thể cấy ốc tai điện tử thông thường, vì cấu trúc tai trong và thần kinh thính giác không còn đủ chỗ bám cho điện cực.
Kết quả ban đầu cho thấy cả hai trẻ bắt đầu nhận biết âm thanh từ môi trường xung quanh, phản ứng rõ ràng với các tiếng động lớn như tiếng trống. Thiết bị của bé gái được kích hoạt ngày 16-7, bé trai ngày 9-9, hệ thống điện cực hoạt động ổn định, không di lệch. Điều này chứng minh: khi tái thiết lại đường dẫn truyền thính giác ở mức thân não, não bộ vẫn còn khả năng "học" cách giải mã tín hiệu mới. Đây là bằng chứng thực tế chống lại quan điểm bi quan lâu nay rằng điếc bẩm sinh do không có dây thần kinh ốc tai là hoàn toàn không thể can thiệp.
Chặng đường dài sau phẫu thuật: nghe được đã khó, nói được còn khó hơn
Thành công trong phòng mổ mới là nửa đường. Sau phẫu thuật, trẻ phải tiếp tục được lập trình, hiệu chỉnh thiết bị và trị liệu nghe – nói lâu dài, vì khả năng nghe không xuất hiện ngay mà cần được hình thành từng bước theo thời gian. Các em đang tham gia chương trình huấn luyện nghe – nói với sự phối hợp của chuyên gia thính học và phục hồi chức năng. Khả năng nghe và phát triển ngôn ngữ sẽ phụ thuộc vào nhiều yếu tố: tình trạng thần kinh thính giác còn lại, tuổi can thiệp, chất lượng lập trình thiết bị và mức độ kiên trì trong luyện tập gia đình lẫn đội ngũ chuyên môn.
Điều tích cực là kỹ thuật được triển khai ngay tại Việt Nam, giúp gia đình không phải mang trẻ ra nước ngoài với chi phí can thiệp và theo dõi hậu phẫu vượt quá khả năng phần lớn người bệnh. Khi trị liệu nghe – nói kéo dài nhiều năm, việc được chăm sóc tại chỗ là lợi thế quan trọng. Tuy vậy, nếu chúng ta xem ABI là phép màu tức thời, bỏ qua nhu cầu xây dựng mạng lưới chuyên gia phục hồi chức năng và hỗ trợ tâm lý lâu dài, thành công ban đầu sẽ khó chuyển hóa thành năng lực nghe – nói vững chắc cho trẻ.
Ý nghĩa với hệ thống y tế và tương lai của trẻ điếc bẩm sinh
Trước đây, với những trường hợp điếc bẩm sinh không có dây thần kinh ốc tai hoặc dị dạng tai trong nghiêm trọng, gia đình chỉ có hai lựa chọn: hoặc đưa trẻ ra nước ngoài với chi phí khổng lồ, hoặc chấp nhận rằng sẽ không còn giải pháp phục hồi thính giác phù hợp. Việc Bộ Y tế cấp phép thí điểm cấy thân não thính giác cho Bệnh viện Nhi đồng 1 từ tháng 12-2025, cử ê-kíp sang Cộng hòa Liên bang Đức đào tạo chuyên sâu và mời chuyên gia sang chuyển giao kỹ thuật, cho thấy một thay đổi ở tầm chính sách: sẵn sàng đầu tư công sức vào những kỹ thuật cao cấp dù số bệnh nhân không quá lớn.
Ở bình diện xã hội, mỗi trẻ điếc bẩm sinh có thêm cơ hội nghe là bớt đi một trường hợp bị rào cản giao tiếp suốt đời. Qua quá trình hiệu chỉnh thiết bị và trị liệu sau phẫu thuật, trẻ có cơ hội từng bước hình thành khả năng nhận biết âm thanh, hỗ trợ phát triển giao tiếp và hòa nhập cộng đồng. Cấy điện cực thính giác thân não vì thế không chỉ là một kỹ thuật phẫu thuật ngoại khoa trẻ em mới, mà là tuyên bố rằng quyền được nghe, được nói và được hòa nhập không nên bị giới hạn bởi nơi trẻ sinh ra. Nếu ngành y tiếp tục đầu tư vào nhân lực thính học, phục hồi chức năng và tầm soát điếc bẩm sinh sớm, những ca ABI đầu tiên hôm nay có thể trở thành nền tảng cho một thế hệ trẻ điếc bẩm sinh được lớn lên trong thế giới có âm thanh.
