Đại hội Liên hiệp Hội IX: Điểm hẹn chiến lược của trí tuệ khoa học Việt Nam
Đại hội IX Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam là kỳ đại hội tập hợp 489 đại biểu đại diện đội ngũ trí thức khoa học và công nghệ cả nước, nhằm đánh giá nhiệm kỳ cũ, xác định mục tiêu mới và đề ra giải pháp phát huy trí tuệ khoa học Việt Nam cho giai đoạn phát triển tiếp theo của đất nước.
Điều đáng nói không phải chỉ là con số 489 đại biểu, mà là cách Đại hội IX được thiết kế như một “bản lề” tư duy: từ tập hợp cho đông sang tổ chức cho hiệu quả, từ phong trào sang kết quả thực chất. Diễn ra trong hai ngày 27 và 28/8 tại Trung tâm Hội nghị Quốc gia, Hà Nội, sự kiện này đánh dấu một chặng đường phát triển mới của Liên hiệp Hội Việt Nam, khi khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo đã được Đảng xác định là động lực quan trọng của tăng trưởng nhanh và bền vững. Nếu không dám đặt tham vọng cao hơn cho khoa học, mọi khẩu hiệu về “kỷ nguyên vươn mình” sẽ chỉ dừng ở khẩu hiệu.
489 đại biểu và “mái nhà chung” 3,7 triệu hội viên: Tập hợp trí thức hay tập hợp trách nhiệm?
Liên hiệp Hội Việt Nam hiện tập hợp khoảng 3,7 triệu hội viên, trong đó có khoảng 2,2 triệu trí thức; có 126 hội thành viên và 575 tổ chức khoa học và công nghệ. Câu hỏi đặt ra là: 489 đại biểu chính thức có đủ sức phản chiếu và dẫn dắt một cộng đồng rộng lớn như vậy hay không? Đại hội IX chỉ có ý nghĩa nếu mỗi đại biểu ý thức rằng họ không chỉ đại diện cho một hội ngành, mà là cho một nguồn lực trí tuệ quốc gia, trải dài từ khoa học tự nhiên, kỹ thuật, công nghệ đến y tế, giáo dục, nông nghiệp, môi trường.
Một phát biểu có thể trích dẫn là: “Liên hiệp Hội Việt Nam hiện tập hợp khoảng 3,7 triệu hội viên, trong đó có khoảng 2,2 triệu trí thức”. Con số ấn tượng này sẽ vô nghĩa nếu “mái nhà chung” chỉ là cấu trúc tổ chức mà không trở thành một không gian thực sự kết nối, nơi tiếng nói khoa học được lắng nghe và chuyển hóa thành chính sách. Tập hợp trí thức, vì thế, phải đồng nghĩa với tập hợp trách nhiệm, chứ không chỉ là danh sách hội viên dài thêm qua mỗi nhiệm kỳ.
Từ nghị quyết đến hành động: Khi phát triển khoa học công nghệ trở thành bài kiểm tra năng lực hệ thống
Nghị quyết số 57-NQ/TW của Bộ Chính trị đã đặt ra yêu cầu mới, cao hơn về việc phát huy nguồn lực trí tuệ, đưa khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo trở thành động lực phát triển nhanh, bền vững. Nghe quen thuộc, nhưng lần này áp lực khác: Việt Nam đã bước vào giai đoạn phát triển mới, với mục tiêu đến 2030 trở thành nước đang phát triển có công nghiệp hiện đại, thu nhập trung bình cao, và đến 2045 là nước phát triển, thu nhập cao. Đại hội IX vì thế không chỉ là thủ tục chuyển giao nhiệm kỳ, mà là bài kiểm tra năng lực hệ thống: Liên hiệp Hội có thật sự biến trí tuệ khoa học Việt Nam thành lực đẩy cụ thể của phát triển khoa học công nghệ hay không.
Theo các văn kiện chuẩn bị cho Đại hội IX, nhiệm vụ được xác định rõ: đánh giá khách quan việc thực hiện Nghị quyết Đại hội VIII, nhận diện kết quả, chỉ ra hạn chế và đề ra phương hướng, giải pháp chủ yếu cho nhiệm kỳ 2026–2031. Đây là cách nói có phần quen thuộc. Điểm khác nằm ở chỗ: nếu các khuyến nghị tư vấn, phản biện của đội ngũ trí thức không đi được vào quy trình ra quyết định, thì mọi lời kêu gọi “phát huy trí tuệ, khơi nguồn đổi mới” sẽ tiếp tục bị mắc kẹt trong báo cáo tổng kết. Đã đến lúc coi phát triển khoa học công nghệ không phải là khẩu hiệu động viên, mà là tiêu chí đánh giá thực chất năng lực tổ chức và điều hành của cả hệ thống.
Đại hội IX như một bản đồ: Khơi nguồn đổi mới hay lặp lại lối mòn?
Đại hội IX được kỳ vọng tạo động lực mới, khí thế mới, củng cố đoàn kết và phát huy vai trò tập hợp, kết nối đội ngũ trí thức khoa học và công nghệ; biến tri thức, sức sáng tạo, tinh thần trách nhiệm và khát vọng cống hiến thành sản phẩm, sáng kiến, giá trị thiết thực cho phát triển đất nước. Nhưng bản thân các văn kiện đã thừa nhận: vẫn còn những vấn đề hạn chế cần nhận diện, cần một bước chuyển thực chất về tư duy, nội dung và phương thức hoạt động. Thừa nhận hạn chế là điểm khởi đầu tốt, song điều xã hội chờ đợi là những thay đổi nhìn thấy được sau đại hội: cơ chế nào để tiếng nói khoa học không bị “chìm” trong bộ máy hành chính?
Liên hiệp Hội được xác định là cầu nối giữa đội ngũ trí thức với Đảng, Nhà nước và xã hội. Cầu nối đó chỉ có ý nghĩa nếu hai chiều đều thông suốt: ý kiến khoa học có kênh đi vào chính sách, và các chủ trương mới được phản hồi, thẩm định từ cộng đồng chuyên gia. Đại hội Liên hiệp Hội lần này cần dũng cảm hơn trong việc nói thẳng về khoảng cách giữa mục tiêu và thực tế, giữa kỳ vọng về phát triển khoa học công nghệ và mức độ đầu tư cho tri thức. Khơi nguồn đổi mới không thể là việc của vài đề tài hay giải thưởng; nó phải trở thành “tập quán mới” trong cách ra quyết định của cả hệ thống.
Tập hợp trí thức là tập hợp trí tuệ, tâm huyết và niềm tin cho một Việt Nam hùng cường
Tập hợp trí thức, suy cho cùng, là tập hợp trí tuệ, tâm huyết và niềm tin. Liên hiệp Hội có chức năng tập hợp, đoàn kết đội ngũ trí thức khoa học và công nghệ người Việt Nam trong và ngoài nước; điều hòa, phối hợp hoạt động các hội thành viên và làm cầu nối với các cơ quan của Đảng, Nhà nước. Nếu cầu nối này được củng cố, đội ngũ trí thức có thể trở thành lực lượng nòng cốt trong nghiên cứu, tư vấn, phản biện, chuyển giao tri thức và tham gia hoạch định, thực thi chính sách. Một câu nói đáng nhớ là: “Liên hiệp Hội Việt Nam là nơi hội tụ trí tuệ của đội ngũ làm khoa học và công nghệ cả nước, đồng thời là cầu nối giữa đội ngũ trí thức với Đảng, Nhà nước và xã hội”.
Đại hội IX, với 489 đại biểu chính thức đại diện cho đội ngũ trí thức khoa học và công nghệ, chỉ là điểm bắt đầu. Điều quan trọng hơn là sau đại hội, mỗi viện nghiên cứu, mỗi hội ngành, mỗi nhà khoa học cảm nhận rõ vị trí của mình trong hành trình chung vì một Việt Nam hùng cường, thịnh vượng. Tập hợp trí thức phải đồng thời là tập hợp niềm tin rằng tri thức có giá trị, tiếng nói khoa học có trọng lượng, và đóng góp chuyên môn được ghi nhận. Khi đó, phát triển khoa học công nghệ mới thực sự trở thành trụ cột cho kỷ nguyên vươn mình mà Đại hội IX đang kêu gọi.
