Một Đại hội bản lề và thông điệp chiến lược của Liên hiệp Hội Việt Nam
Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ IX Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam là sự kiện định hướng lại vai trò, cấu trúc và chiến lược hoạt động của Liên hiệp Hội Việt Nam như một trụ cột trong hệ sinh thái khoa học, nhằm huy động trí thức cho phát triển đất nước, nâng tầm tư vấn khoa học và kiến tạo động lực mới cho giai đoạn 2026–2031.
Sau hai ngày làm việc tại Trung tâm Hội nghị Quốc gia, Đại hội IX đã bế mạc sáng 28/8, bầu Ban Chấp hành khóa IX gồm 143 thành viên và tín nhiệm chọn GS.VS Châu Văn Minh giữ chức Chủ tịch Liên hiệp Hội Việt Nam. Đây không chỉ là quyết định nhân sự, mà là tín hiệu về một giai đoạn chuyển trọng tâm sang chất lượng tư vấn khoa học và sức ảnh hưởng chính sách.
Với chủ đề “Đoàn kết – Sáng tạo – Đột phá – Phát triển”, Đại hội diễn ra trong bối cảnh đất nước bước vào giai đoạn phát triển mới, chịu tác động sâu của Cách mạng công nghiệp lần thứ tư, chuyển đổi số và hội nhập quốc tế sâu rộng. Câu hỏi then chốt đặt ra: Liên hiệp Hội Việt Nam sẽ tự tái cấu trúc mình thế nào để không tụt lại phía sau những biến đổi này?
Một Ban Chấp hành mới và cấu trúc trí thức đa tầng
Việc Đại hội bầu ra Ban Chấp hành khóa IX với 143 thành viên không nên hiểu đơn giản là mở rộng bộ máy. Đây là một cấu trúc “đa tầng” nhằm phản ánh bề rộng của hệ thống Liên hiệp Hội Việt Nam: 34 Liên hiệp Hội tỉnh, thành phố; 92 hội ngành toàn quốc và 575 tổ chức khoa học và công nghệ. Nếu khai thác đúng, đây là mạng lưới hiếm có để kết nối tri thức trên phạm vi cả nước.
Đại hội quy tụ 489 đại biểu chính thức, trong đó 233 người có học vị tiến sĩ, tiến sĩ khoa học (47,65%), 94 giáo sư, phó giáo sư (19,22%) và 90 đại biểu nữ (18,40%). Một phát biểu có thể trích dẫn là: “Tỷ lệ 47,65% đại biểu có học vị tiến sĩ cho thấy chất lượng khoa học của Đại hội không chỉ mang tính biểu tượng mà còn mang chiều sâu chuyên môn”. Đây là nền tảng để Liên hiệp Hội Việt Nam chuyển từ “tập hợp số lượng” sang “tổ chức theo năng lực và chuyên đề”.
Tuy vậy, nếu chỉ dừng lại ở việc duy trì cấu trúc cũ với gương mặt mới, Ban Chấp hành sẽ khó tạo ra đột phá. Thách thức nằm ở chỗ: làm sao biến 143 con người thành 143 “nút mạng” chủ động phát hiện vấn đề, đặt câu hỏi chính sách và dẫn dắt các nhóm chuyên gia, thay vì bị động chờ đặt hàng.
GS.VS Châu Văn Minh và yêu cầu đổi mới cách tập hợp trí thức
Việc bầu GS.VS Châu Văn Minh – người từng là Ủy viên Ban Chấp hành Trung ương Đảng và Phó Chủ tịch Ủy ban Trung ương Mặt trận Tổ quốc Việt Nam – làm Chủ tịch Liên hiệp Hội Việt Nam khóa IX gửi đi một thông điệp rõ ràng: khoa học phải gắn với trung tâm của quá trình hoạch định chính sách.
Ngay khi nhận nhiệm vụ, ông nhấn mạnh nhiệm kỳ mới phải bắt đầu bằng đổi mới “cách tổ chức công việc, cách tập hợp trí thức, cách lắng nghe các nhà khoa học và cách đưa những ý kiến khoa học có giá trị đến các cơ quan có trách nhiệm”. Trọng tâm không còn là tăng thêm hội viên trên giấy, mà là xây dựng những kênh tham vấn nhanh, tin cậy, có khả năng phản hồi kịp thời trước các vấn đề chính sách nóng.
Quan điểm ông nêu – “tập hợp trí thức không chỉ là tập hợp về mặt tổ chức, mà quan trọng hơn là tập hợp được trí tuệ, tâm huyết và niềm tin” – đặt ra yêu cầu chính trị và văn hóa mới trong hệ sinh thái khoa học. Điều này đặc biệt gợi mở khi ông nhấn mạnh phải thu hút trí thức trẻ và trí thức Việt Nam ở nước ngoài: nếu không có cơ chế tham gia linh hoạt, minh bạch và có tác động thực, những lời kêu gọi này sẽ khó trở thành hành động.
Chiến lược nâng chất lượng tư vấn khoa học và 5 nhóm nhiệm vụ trọng tâm
Một trong những thành tựu rõ nhất của Liên hiệp Hội Việt Nam những năm qua là hoạt động tư vấn, phản biện và giám định xã hội, vốn được xem là thế mạnh nổi bật khi tham gia góp ý nhiều dự thảo luật, đề án, chương trình và chính sách quan trọng của Đảng và Nhà nước. Tuy nhiên, để giữ được vai trò này trong bối cảnh mới, tổ chức không thể chỉ phản biện theo đặt hàng, mà phải chủ động phát hiện vấn đề từ thực tiễn.
Đại hội IX đã thông qua các văn kiện quan trọng và xác định 5 nhóm nhiệm vụ, giải pháp trọng tâm cho nhiệm kỳ 2026–2031, trong đó nhóm nhiệm vụ đầu tiên là đẩy mạnh tham mưu, tư vấn, phản biện nhằm cụ thể hóa các chủ trương của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước và hướng dẫn của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam. Một câu nói đáng trích là: “Hoạt động tư vấn, phản biện phải dựa trên cơ sở khoa học và bằng chứng thực tiễn, chứ không dừng ở ý kiến cảm tính”.
Nhóm nhiệm vụ thứ ba được nhấn mạnh là nâng cao chất lượng tư vấn, phản biện và giám định xã hội theo hướng chủ động, có khả năng dự báo, gắn với các vấn đề dài hạn như chuyển đổi số, đổi mới sáng tạo, bảo vệ môi trường và phát triển bền vững. Điều này đòi hỏi Liên hiệp Hội Việt Nam phải đầu tư cho các nhóm nghiên cứu liên ngành, ngân hàng dữ liệu và cơ chế đặt câu hỏi chính sách bài bản – những yếu tố cốt lõi của một chiến lược phát triển khoa học dựa trên tri thức.
Từ kiến tạo động lực bằng tri thức đến một hệ sinh thái khoa học mở
Đại hội IX không chỉ “tổng kết một nhiệm kỳ, mở ra nhiệm kỳ mới” theo cách thức thông thường. Với việc thông qua Báo cáo chính trị về “phát huy tinh thần đoàn kết và sức sáng tạo của đội ngũ trí thức khoa học và công nghệ, đổi mới, nâng cao chất lượng hoạt động và phát triển Liên hiệp Hội Việt Nam vững mạnh vì sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc”, Đại hội chọn con đường kiến tạo động lực phát triển bằng tri thức như một lựa chọn chiến lược.
Trong 5 nhóm nhiệm vụ, nhóm thứ năm nhấn mạnh nâng cao hiệu quả hợp tác quốc tế về khoa học và công nghệ, tăng cường kết nối trí thức Việt Nam trên toàn cầu, mở rộng quan hệ với các tổ chức khoa học, mạng lưới chuyên gia quốc tế và xây dựng các hình thức kết nối linh hoạt với trí thức Việt Nam ở nước ngoài. Nếu thực hiện nghiêm túc, đây sẽ là bước chuyển từ tư duy “khoa học trong nước” sang “khoa học kết nối toàn cầu” nhưng phục vụ lợi ích trong nước.
Ở cuối Đại hội, GS.VS Châu Văn Minh khẳng định thành công của Đại hội chỉ là điểm khởi đầu cho một chặng đường mới, kêu gọi toàn hệ thống tiếp tục phát huy truyền thống đoàn kết, đổi mới nội dung và phương thức hoạt động, triển khai hiệu quả Nghị quyết Đại hội và Chương trình hành động nhiệm kỳ 2026–2031. Thách thức, và cũng là phép thử, nằm ở chỗ: Liên hiệp Hội Việt Nam có biến được những quyết nghị này thành thói quen vận hành mới hay không; nếu làm được, đây sẽ là cú hích quan trọng cho chiến lược phát triển khoa học dựa trên tư vấn khoa học chất lượng cao.
