Bảo vật quốc gia mới và thông điệp vượt khỏi một tấm bằng
Bộ tranh khắc ma nhai 18 vị La Hán tại động Liên Hoa, chùa Phong Phú Ninh Bình là một tập hợp 18 hình tượng La Hán được khắc trực tiếp lên vách đá tự nhiên, có niên đại thời Trần, mang giá trị đặc biệt về lịch sử, văn hóa, nghệ thuật và tôn giáo, vừa được công nhận là bảo vật quốc gia Việt Nam, trở thành một mốc mới trong hành trình bảo tồn di sản Phật giáo nước ta.
Điểm quan trọng không phải chỉ là tấm Bằng công nhận, mà là định vị lại cách chúng ta nhìn vào di sản Phật giáo: từ chỗ quen xem chùa chiền như điểm tham quan, đến chỗ ý thức đây là kho tư liệu sống về lịch sử tinh thần dân tộc. Sáng 13/9, tại phường Tây Hoa Lư, lễ công bố quyết định và đón nhận Bằng công nhận Bảo vật quốc gia đối với bộ tranh khắc ma nhai La Hán được tổ chức trang trọng, với sự hiện diện của lãnh đạo Cục Di sản văn hóa, lãnh đạo địa phương và đông đảo nhân dân.
Phó Cục trưởng Cục Di sản văn hóa Phạm Định Phong đã công bố quyết định của Thủ tướng Chính phủ về việc công nhận Bảo vật quốc gia đợt 14 đối với bộ tranh và trao Bằng cho phường Tây Hoa Lư. Một con số đáng suy ngẫm: trong tổng số 30 hiện vật, nhóm hiện vật cả nước được công nhận bảo vật quốc gia ở đợt này, riêng Ninh Bình đóng góp tới 5 bảo vật, nâng tổng số bảo vật quốc gia của tỉnh lên 22. Ninh Bình không chỉ nhiều di sản, mà đang trở thành nơi thử thách xem chúng ta có đủ tầm để bảo tồn di sản đúng nghĩa hay không.
Vì sao bộ tranh khắc ma nhai La Hán là di sản đặc biệt hiếm có?
Nếu coi kho tàng di sản Phật giáo Việt Nam như một thư viện khổng lồ, thì bộ tranh khắc ma nhai 18 vị La Hán ở động Liên Hoa là cuốn sách độc bản. Bộ 18 tranh được tạo tác dưới thời Trần, khi vùng đất Ninh Bình là trung tâm hoạt động tôn giáo, gắn với giai đoạn Phật giáo Đại Việt hưng thịnh. Điều này không chỉ kể cho ta nghe một câu chuyện tôn giáo, mà còn phác lại bản đồ tâm linh của người Việt cách đây nhiều thế kỷ.
Điểm khác biệt quyết định nằm ở kỹ thuật khắc ma nhai: 18 hình tượng không phải tượng rời hay phù điêu, mà được khắc trực tiếp vào vách đá tự nhiên bên trong động. Các hình khắc dài khoảng 67–93 cm, bố trí nối tiếp trên vách, cách mặt đất khoảng 1m, mỗi vị La Hán có dáng ngồi, cử chỉ, thần thái riêng; có vị kiết già trên đá, có vị cầm gậy, lần tràng hạt hoặc thực hiện thủ ấn. Bối cảnh thiên nhiên được lồng ghép, khiến vách động trở thành một “bộ kinh” bằng hình, nơi đá và tín ngưỡng hòa làm một.
Đây là bộ 18 tranh khắc 18 vị La Hán trên vách động, vách đá (ma nhai) duy nhất hiện biết; đồng thời là bộ tranh mô tả các vị La Hán sớm nhất, cổ nhất ở Việt Nam. Vì thế, giá trị của nó vượt lên trên phạm vi một di tích địa phương, trở thành tư liệu hiếm cho nghiên cứu nghệ thuật Phật giáo thời Trần, cho lịch sử mỹ thuật và quá trình giao lưu, tiếp biến văn hóa trong khu vực. Mỗi chi tiết mờ nhòe trên vách đá hôm nay là một dấu hỏi dành cho chúng ta: ta sẽ cứu gì còn lại được bao lâu?
Chùa Phong Phú, Tây Hoa Lư và bản đồ mới của di sản Phật giáo
Chùa Phong Phú Ninh Bình, nơi lưu giữ bộ tranh khắc ma nhai La Hán, bỗng bước từ vai trò một ngôi chùa làng lên vị trí nút trọng yếu trong bản đồ di sản Phật giáo. Động Liên Hoa dưới chân núi Cô Phong không còn là một hang động ít người biết, mà trở thành điểm hội tụ giữa cảnh quan Tràng An và dòng chảy Phật giáo Đại Việt. Việc bộ tranh được công nhận bảo vật quốc gia Việt Nam là lời khẳng định rằng di sản Phật giáo không chỉ nằm ở những ngôi chùa lớn, mà còn ở những địa điểm tưởng như “ngoại vi” này.
Lãnh đạo địa phương nhìn nhận đây là sự ghi nhận giá trị đặc biệt của di sản, đồng thời khẳng định vị thế của vùng đất Tây Hoa Lư trong lịch sử văn hóa dân tộc. Nói cách khác, kho di sản Phật giáo của Ninh Bình không còn đứng sau những địa phương vốn nổi tiếng, mà đang dẫn dắt một cách hiểu mới: di sản không phải là món quà tự nhiên, mà là kết quả của nhiều thế hệ gìn giữ và trao truyền. Góc nhìn này buộc chúng ta phải nhắc lại câu hỏi: bảo tồn di sản Phật giáo, rốt cuộc, là trách nhiệm của ai nếu không phải cộng đồng tại chỗ?
Theo quyết định công nhận, bộ tranh được xem là di sản có giá trị đặc biệt, quý hiếm, tiêu biểu về lịch sử, văn hóa, khoa học. Nhưng danh hiệu không tự động tạo ra sự tôn trọng; điều tạo nên sinh khí cho di sản chính là cách địa phương đưa nó vào đời sống hiện tại. Trong tham vọng xây dựng phường Tây Hoa Lư thành "đô thị di sản", việc đặt chùa Phong Phú và động Liên Hoa ở vị trí trung tâm không chỉ là lựa chọn hợp lý, mà còn là phép thử cho khả năng gắn bảo tồn với phát triển kinh tế – xã hội.
Từ bảo vật quốc gia đến chiến lược bảo tồn di sản văn hóa Phật giáo
Câu chuyện bộ tranh khắc ma nhai La Hán được công nhận bảo vật quốc gia chỉ có ý nghĩa khi nó trở thành cú hích cho một chiến lược bảo tồn di sản văn hóa rõ ràng. Thời gian tới, phường Tây Hoa Lư dự kiến phối hợp với các cơ quan chuyên môn để bảo vệ bảo vật theo quy định, đẩy mạnh nghiên cứu khoa học, số hóa tư liệu, đồng thời giáo dục truyền thống lịch sử văn hóa cho thế hệ trẻ. Nếu những kế hoạch này trở thành hành động cụ thể, đây sẽ là một trong những trường hợp hiếm hoi chúng ta thấy di sản Phật giáo được đối xử như một nguồn tri thức sống, chứ không chỉ là “điểm check-in”.
Chính quyền địa phương cũng đặt mục tiêu kết nối bộ tranh khắc ma nhai La Hán với hệ thống điểm đến trong Quần thể danh thắng Tràng An, hình thành các tuyến tham quan giàu giá trị lịch sử, văn hóa, tâm linh. Điều này mang hai thông điệp: một mặt, di sản Phật giáo có thể và nên trở thành nguồn lực phát triển du lịch văn hóa, du lịch tâm linh; mặt khác, nếu không kiểm soát tốt, việc thương mại hóa ồ ạt có thể khiến vách đá khắc La Hán – vốn đã mờ theo thời gian và tác động con người – nhanh chóng bị xuống cấp nặng hơn.
Nhìn rộng ra, đợt công nhận bảo vật quốc gia lần thứ 14 với 30 hiện vật, nhóm hiện vật trên cả nước, và riêng Ninh Bình có 5 bảo vật, cho thấy xu hướng ngày càng coi trọng di sản Phật giáo trong hệ thống bảo vật quốc gia. Nhưng đây mới chỉ là bước khởi đầu. Nếu những kế hoạch bảo tồn không đi cùng ngân sách, nhân lực và cơ chế ràng buộc trách nhiệm cụ thể, thì tấm Bằng công nhận sẽ chỉ là lớp giấy mỏng phủ lên một bề mặt đá đang dần nứt vỡ.
Kết luận: Bảo vật quốc gia không phải để ngắm, mà để học và sống cùng
Việc bộ tranh khắc ma nhai 18 vị La Hán tại động Liên Hoa, chùa Phong Phú được công nhận là bảo vật quốc gia Việt Nam không chỉ là niềm tự hào của Ninh Bình, mà là phép thử cách cả nước đối xử với di sản Phật giáo. Đây là hiện vật độc bản, sớm nhất về đề tài 18 La Hán, kết tinh kỹ thuật ma nhai độc đáo và chiều sâu tín ngưỡng thời Trần. Nhưng một bảo vật chỉ sống đúng nghĩa khi nó tiếp tục đối thoại với hiện tại, được nghiên cứu, giảng dạy, đưa vào trải nghiệm văn hóa thay vì bị biến thành phông nền du lịch.
Hành trình bảo tồn di sản văn hóa Phật giáo, vì vậy, không thể dừng ở những lễ rước Bằng trang trọng. Nó đòi hỏi một tầm nhìn dài hạn: bảo tồn gắn với giáo dục cộng đồng, với khoa học và với một chiến lược du lịch bền vững. Chùa Phong Phú Ninh Bình đang đứng trước cơ hội trở thành hình mẫu cho cách bảo tồn di sản văn hóa: tôn trọng quá khứ, nhưng không “đóng khung” quá khứ; đưa bảo vật gần hơn với đời sống, để mỗi vách đá khắc La Hán không chỉ kể chuyện xưa, mà còn viết tiếp câu chuyện hôm nay và mai sau.
