Não mô cầu là gì và vì sao có thể giết người trong 24 giờ?
Bệnh do não mô cầu là tình trạng nhiễm khuẩn cấp tính do vi khuẩn Neisseria meningitidis gây ra, có thể xâm nhập vào máu và dịch não tủy, dẫn đến viêm màng não mủ, nhiễm trùng huyết, sốc nhiễm trùng và tử vong chỉ trong vòng 24–48 giờ kể từ khi khởi phát nếu không được phát hiện sớm và điều trị kịp thời. Điều đáng sợ ở bệnh não mô cầu nguy hiểm là nó thường bắt đầu bằng những triệu chứng rất giống cúm: sốt, đau đầu, đau mỏi cơ, buồn nôn, mệt mỏi, nên dễ bị xem nhẹ hoặc tự điều trị tại nhà. Trong khi đó, bên trong cơ thể, nội độc tố của vi khuẩn có thể kích hoạt phản ứng viêm dữ dội, gây tổn thương mạch máu, tụt huyết áp, suy đa cơ quan và tử vong chỉ sau vài giờ ở người trước đó hoàn toàn khỏe mạnh. "Nếu không được điều trị kịp thời, tỷ lệ tử vong có thể lên tới 50%, và ngay cả khi được cứu chữa tích cực, khoảng 10–15% trường hợp vẫn không qua khỏi".
Não mô cầu triệu chứng: từ giống cúm đến sốc nhiễm trùng
Nếu phụ huynh và người trẻ chỉ nhớ một điều về bệnh này, đó phải là: triệu chứng ban đầu rất đánh lừa. Trong 8–15 giờ đầu, người bệnh có thể chỉ sốt, đau đầu, mệt mỏi, ho, đau họng, đau mỏi cơ, buồn nôn – y hệt một cơn cúm hay viêm đường hô hấp thông thường. Vì vậy, nhiều gia đình chậm đưa trẻ đến bệnh viện, bỏ lỡ “khoảng vàng” điều trị. Khi bệnh tiến triển, các dấu hiệu cảnh báo xuất hiện: đau đầu dữ dội, tay chân lạnh, sốt cao đột ngột kèm mệt lả, vẻ mặt bơ phờ, cứng gáy, rối loạn ý thức, lơ mơ, kích thích vật vã, co giật, thở nhanh, ban xuất huyết tím trên da không mất màu khi ấn. Một số trẻ còn có tiêu chảy, thóp phồng. Những chấm, mảng xuất huyết xuất hiện muộn thường báo hiệu nhiễm trùng huyết nặng, nguy cơ sốc và tử vong rất cao nếu không cấp cứu ngay.
Thanh thiếu niên, sinh viên nội trú: nhóm nguy cơ cao nhưng hay chủ quan
Không phải ngẫu nhiên mà nhiều chùm ca bệnh não mô cầu gần đây đều xuất hiện ở trường học, ký túc xá, lớp nội trú. Ước tính khoảng 5–10% dân số mang vi khuẩn não mô cầu ở vùng mũi họng tại một thời điểm, và tỷ lệ này cao hơn ở thanh thiếu niên, người trẻ sống trong môi trường tập thể. Họ có thể hoàn toàn khỏe mạnh, không triệu chứng nhưng vẫn âm thầm mang và phát tán vi khuẩn cho bạn bè, người thân. Ở lứa tuổi trung học, đại học, các hoạt động học tập, giao tiếp xã hội, sinh hoạt chung phòng, dùng chung chai nước, cốc uống, tiếp xúc gần khi nói chuyện, ôm hôn… tạo điều kiện cho vi khuẩn lây truyền. Đồng nhiễm virus đường hô hấp, hút thuốc lá hoặc thường xuyên hít khói thuốc càng làm nguy cơ mắc bệnh tăng lên. Bệnh có thể xảy ra ở người không có bệnh nền, không yếu tố nguy cơ rõ ràng, nên việc “thấy khỏe, không sao đâu” là suy nghĩ rất nguy hiểm trong bối cảnh bệnh não mô cầu gia tăng ở nhóm tuổi thanh thiếu niên.
Vaccine phòng não mô cầu: biện pháp phòng ngừa đặc hiệu và hiệu quả nhất
Không có cách nào đặc hiệu để phòng ngừa não mô cầu ngoài vaccine. Các chuyên gia khẳng định tiêm vaccine phòng não mô cầu là biện pháp quan trọng và chủ động nhất để bảo vệ thanh thiếu niên trước nguy cơ bệnh xâm lấn. Tổ chức Y tế Thế giới cũng xác định tiêm chủng là một trong những biện pháp quan trọng để phòng ngừa và kiểm soát bệnh do não mô cầu. Hiện Việt Nam đã có các vaccine phòng 5 nhóm huyết thanh não mô cầu quan trọng gồm A, B, C, Y và W-135, trong đó MenACWY bảo vệ các nhóm A, C, W, Y và MenB phòng nhóm B. Vaccine phòng não mô cầu có thể được sử dụng từ trẻ sơ sinh tại các cơ sở tiêm chủng, giúp tạo miễn dịch trước khi trẻ bước vào giai đoạn đi học, sinh hoạt tập thể. "Tiêm vaccine là biện pháp quan trọng giúp chủ động phòng bệnh não mô cầu". Với bối cảnh bệnh xuất hiện rải rác, có chùm ca trong trường học và đã ghi nhận tử vong ở trẻ em, việc trì hoãn tiêm chủng là một quyết định đầy rủi ro.
Cha mẹ và người trẻ cần làm gì khi nghi ngờ bệnh và để phòng ngừa lâu dài?
Thông điệp dành cho phụ huynh và người trẻ rất rõ ràng: không được xem nhẹ cơn sốt giống cúm nếu kèm đau đầu dữ dội, mệt lả, tay chân lạnh hoặc xuất hiện chấm, mảng xuất huyết tím trên da không mất khi ấn. Khi có những dấu hiệu này, đặc biệt trong bối cảnh trường lớp hoặc ký túc xá đang có ca bệnh, cần đưa người bệnh đến cơ sở cấp cứu ngay, không chờ đợi thêm giờ nào. Tiên lượng sẽ cải thiện đáng kể nếu được phát hiện sớm và điều trị kịp thời, giúp giảm nguy cơ tử vong và hạn chế di chứng nặng như điếc, liệt, tổn thương não, suy thận hoặc chậm phát triển trí tuệ. Về phòng ngừa não mô cầu lâu dài, ngoài tiêm vaccine phòng não mô cầu, mỗi gia đình cần thay đổi thói quen sinh hoạt: không dùng chung chai nước, cốc uống, bàn chải đánh răng; hạn chế tiếp xúc trực tiếp với dịch tiết đường hô hấp; giữ nơi ở thông thoáng, rửa tay thường xuyên, che miệng khi ho hoặc hắt hơi; tránh hút thuốc và tiếp xúc với khói thuốc. Cuối cùng, hãy coi việc tiêm vaccine phòng não mô cầu cho trẻ và thanh thiếu niên là một phần bắt buộc trong kế hoạch bảo vệ sức khỏe, giống như thắt dây an toàn trước khi lên xe – bạn không chờ tai nạn xảy ra mới thắt dây.
