Trang bị kỹ năng phòng cháy chữa cháy cho học sinh: Từ lý thuyết đến thực hành thoát nạn

Phòng cháy chữa cháy trường học: không thể chỉ dừng ở bài giảng

Phòng cháy chữa cháy trường học là hệ thống hoạt động kết hợp giáo dục lý thuyết, huấn luyện an toàn cháy nổ, diễn tập thoát nạn và kỹ năng cứu nạn cứu hộ, nhằm giúp giáo viên và học sinh nhận diện nguy cơ, xử lý tình huống và thoát khỏi đám cháy một cách an toàn trong môi trường học đường. Nếu coi đây là một chuyên đề ngoại khóa đơn lẻ, chúng ta đã đánh giá thấp rủi ro và bỏ lỡ cơ hội hình thành phản xạ cứu mình, cứu người cho học sinh. Điểm đáng mừng là nhiều trường đã bắt đầu thay đổi. Tại một trường tiểu học ở Tân Sơn Nhì, mô hình “Trường học an toàn về phòng cháy, chữa cháy và cứu nạn, cứu hộ” được thiết kế như một không gian học tập trực quan, sinh động, gắn kiến thức với trải nghiệm thực hành cho học sinh tiểu học. Cách tiếp cận này cho thấy, muốn kỹ năng thoát nạn học sinh trở thành thói quen, nhà trường phải đưa PCCC ra khỏi khuôn khổ buổi tuyên truyền chung chung, biến nó thành một phần của đời sống học đường hằng ngày.

Từ lớp học đến sân trường: khi lý thuyết được chuyển hóa thành phản xạ

Điểm yếu lâu nay của giáo dục an toàn là nói nhiều, làm ít. Nhiều thế hệ học sinh thuộc lòng khẩu hiệu nhưng lúng túng khi gặp khói, lửa. Những mô hình mới đang cố tình đi ngược điều đó: giảm khẩu hiệu, tăng thao tác. Tại không gian học tập PCCC&CNCH, nội dung phòng cháy chữa cháy được lồng ghép vào các môn Tự nhiên và Xã hội, Khoa học, Hoạt động trải nghiệm, sinh hoạt dưới cờ… để học sinh không chỉ nghe một lần rồi quên, mà gặp lại kiến thức dưới nhiều hình thức khác nhau. Quan trọng hơn, các em được hướng dẫn nhận biết nguy cơ cháy nổ từ thiết bị điện, nguồn lửa, vật dụng dễ cháy; cách xử lý khi phát hiện khói, lửa; cách báo cho người lớn và lực lượng chức năng; kỹ năng di chuyển đến nơi an toàn khi xảy ra cháy. Những yêu cầu tưởng đơn giản như không quay lại khu vực cháy để lấy đồ dùng cá nhân, giữ bình tĩnh, đi theo lối thoát nạn an toàn nếu được thực hành thường xuyên sẽ trở thành phản xạ – thứ quyết định giữa tai nạn và sống sót.

Huấn luyện an toàn cháy nổ: giáo viên không thể đứng ngoài

Không có kỹ năng thoát nạn học sinh vững nếu giáo viên yếu kiến thức phòng cháy. Thực tế, khi có sự cố, thầy cô là người ra quyết định tổ chức thoát nạn, quản lý trật tự, bảo đảm an toàn cho từng lớp. Vì thế, việc đào tạo giáo viên phòng cháy là khâu bản lề. Trong một lớp tập huấn tại một xã ngoại thành, hàng trăm cán bộ, giáo viên mầm non, tiểu học, THCS được phổ biến kiến thức pháp luật mới về PCCC&CNCH, trách nhiệm của người đứng đầu cơ sở giáo dục, cũng như các kỹ năng phòng ngừa, xử lý tình huống cháy nổ và tai nạn. "Qua buổi tập huấn, hàng trăm cán bộ, giáo viên ngành giáo dục được hiểu thêm về các kỹ năng chữa cháy và thoát nạn". Đáng nói là lớp học không dừng ở lý thuyết. Học viên trực tiếp thực tập phương án chữa cháy, cứu nạn cứu hộ và phương án thoát nạn tại trường học; nhận biết và sử dụng phương tiện chữa cháy ban đầu; rèn kỹ năng di chuyển trong môi trường có khói, xử lý khi quần áo bị bén lửa, sơ cấp cứu ban đầu và vận chuyển người bị nạn. Khi giáo viên hiểu và từng tự tay thao tác, họ mới đủ tự tin dẫn học sinh đi qua một tình huống cháy thật.

Kỹ năng cứu nạn cứu hộ: học sinh phải được chạm tay vào thiết bị

Một sai lầm phổ biến là nghĩ trẻ chỉ nên "biết cho vui", còn việc cứu nạn cứu hộ để người lớn lo. Nhưng các chương trình huấn luyện gần đây chứng minh điều ngược lại: nếu được hướng dẫn đúng và kiểm soát chặt, học sinh hoàn toàn có thể thực hành nhiều kỹ năng bổ trợ quan trọng. Tại một trường THPT, buổi tuyên truyền đã biến sân trường thành thao trường PCCC. Học sinh được giới thiệu về bình chữa cháy, trả lời câu hỏi liên quan đến PCCC&CNCH và sau đó tự tay dập tắt đám cháy khay xăng giả định bằng bình chữa cháy xách tay. Các em còn được thực hành phối hợp triển khai đội hình lăng phun nước áp lực cao cùng xe cứu hỏa, trải nghiệm thao tác với thiết bị cứu nạn chuyên dụng như banh cắt thủy lực dưới sự hỗ trợ của tổ huấn luyện, rải và cuộn vòi chữa cháy, đeo mặt nạ cách ly phòng độc. Chương trình được đánh giá là mang ý nghĩa thực tiễn cao, trang bị kỹ năng cơ bản, thiết thực cho học sinh và giáo viên. Khi học sinh chạm tay vào thiết bị cứu nạn cứu hộ, nỗi sợ vô hình biến thành sự tôn trọng và hiểu biết – nền tảng để các em chọn hành vi đúng lúc gặp sự cố.

Từ những mô hình riêng lẻ đến văn hóa an toàn toàn trường

Nhìn vào các hoạt động rải rác ở nhiều địa phương, có thể thấy một xu hướng chung: phòng cháy chữa cháy trường học đang dịch chuyển từ phong trào ngắn hạn sang xây dựng văn hóa an toàn dài hạn. Lý do không chỉ đến từ các vụ cháy trong xã hội, mà còn từ yêu cầu mới trong pháp luật PCCC&CNCH, buộc người đứng đầu cơ sở giáo dục phải tổ chức thực hiện điều kiện an toàn và chịu trách nhiệm nếu lơ là. Một kế hoạch huấn luyện hôm nay là bước đệm cho một hệ thống giám sát, diễn tập định kỳ ngày mai. Theo định hướng tập huấn, các cơ sở giáo dục được hướng dẫn lồng ghép nội dung PCCC&CNCH vào hoạt động nuôi dưỡng, chăm sóc, giáo dục, môn học, hoạt động trải nghiệm và giáo dục kỹ năng sống. Nói cách khác, kỹ năng thoát nạn học sinh sẽ không còn là "kiến thức thêm" mà trở thành chuẩn mực hành vi. Khi giáo viên được đào tạo bài bản, học sinh được thực hành đều đặn, lực lượng PCCC phối hợp thường xuyên với trường học để xây dựng, đánh giá và điều chỉnh nội dung hoạt động, chúng ta mới có hy vọng biến mỗi ngôi trường thành một không gian an toàn thực sự, nơi trẻ em không chỉ học chữ mà còn học cách bảo vệ mạng sống của chính mình.