Giá trị của vật liệu được quyết định ở khâu ứng dụng
Vật liệu tiên tiến là nhóm vật liệu được thiết kế hoặc cải tiến để tạo ra tính năng vượt trội, qua đó hỗ trợ công nghệ và sản phẩm mới trong các lĩnh vực như bán dẫn, năng lượng, cảm biến và sản xuất hiện đại. Vì thế, năng lực nghiên cứu vật liệu không chỉ quyết định điều gì có thể làm trong phòng thí nghiệm, mà còn ảnh hưởng đến vị trí của doanh nghiệp trong chuỗi cung ứng.
Ngày 29/10/2026, tại Quảng Ninh, Diễn đàn hợp tác khoa học và công nghệ Việt Nam–EU về vật liệu tiên tiến diễn ra trong khuôn khổ Tuần lễ Số quốc tế Việt Nam, với sự tham gia của cơ quan quản lý, viện nghiên cứu, trường đại học, nhà khoa học và doanh nghiệp hai bên. Sự kiện đặt đúng câu hỏi cấp thiết: làm sao biến kết quả khoa học thành công nghệ được thử nghiệm, sản phẩm được sản xuất và nhu cầu thị trường được đáp ứng. Đây nên là thước đo của hợp tác, thay vì chỉ đếm số cuộc gặp hay đề tài được khởi động.
Vật liệu mới có thể nâng hiệu suất thiết bị, cải thiện xử lý dữ liệu và tăng hiệu quả lưu trữ năng lượng; tác động ấy đi tới người dùng qua thiết bị điện tử tốt hơn, pin hữu dụng hơn và công nghệ năng lượng sạch hiệu quả hơn. Bởi vậy, rút ngắn hành trình từ phòng thí nghiệm đến thị trường không phải việc phụ trợ cho nghiên cứu, mà là điều kiện để nghiên cứu tạo lợi ích xã hội và năng lực công nghiệp.
Mười năm từ ý tưởng đến sản phẩm là lời cảnh báo
Nút thắt không nằm riêng ở chất lượng nghiên cứu. Một kết quả tốt vẫn khó thành sản phẩm cạnh tranh nếu thiếu vốn đầu tư, hạ tầng thử nghiệm, tiêu chuẩn, dữ liệu, nhân lực phù hợp và phối hợp thường xuyên giữa viện, trường với doanh nghiệp. Những mắt xích này thường được xem là phần việc sau nghiên cứu, nhưng trên thực tế chúng quyết định liệu một công nghệ có thể được lặp lại ổn định, mở rộng quy mô và đáp ứng yêu cầu sản xuất hay không.
GS.TS. Nguyễn Thanh Tùng, Phó Viện trưởng Viện Khoa học vật liệu, cho biết hành trình từ ý tưởng nghiên cứu đến sản phẩm trong nhiều trường hợp kéo dài khoảng 10 năm, thậm chí lâu hơn. Khoảng thời gian ấy cho thấy không thể trông chờ vào một phát minh đơn lẻ: nhóm nghiên cứu cần đối tác công nghiệp từ sớm, còn doanh nghiệp cần có cơ hội tham gia xác định bài toán, thử nghiệm và hoàn thiện công nghệ.
Các phòng thí nghiệm tự động hóa kết hợp robot, dữ liệu và trí tuệ nhân tạo có thể tăng số lượng thí nghiệm, hỗ trợ lựa chọn vật liệu và rút ngắn một phần thời gian nghiên cứu. AI còn có thể dự đoán tính chất vật liệu ngay từ khâu thiết kế, giảm thí nghiệm không cần thiết. Tuy nhiên, công cụ mới không tự tháo gỡ được thiếu hụt về tiêu chuẩn, hạ tầng hay đầu ra. Đầu tư cho nghiên cứu vật liệu cần đi cùng kế hoạch kiểm chứng và ứng dụng.
Hợp tác Việt Nam–EU cần đi qua cả ba chặng
Diễn đàn nêu ba hướng hợp tác có tính thực tiễn: lập nhóm nghiên cứu và dự án chung; kết nối viện, trường với doanh nghiệp để phát triển, thử nghiệm công nghệ; và tham gia các chương trình, mạng lưới nghiên cứu châu Âu. Đây là cấu trúc hợp lý nếu ba hướng không vận hành tách rời. Dự án nghiên cứu nên bắt đầu từ bài toán sản xuất, có doanh nghiệp đồng hành trong kiểm chứng, rồi xác định con đường chuyển giao và thương mại hóa.
Việt Nam và EU có thể bổ sung năng lực cho nhau thông qua hợp tác nghiên cứu, đào tạo, phát triển công nghệ và kết nối thị trường; cơ hội tham gia Horizon Europe cũng được giới thiệu tại diễn đàn. Bối cảnh chính sách khiến thời điểm này đáng chú ý: EU đang chuẩn bị đạo luật về vật liệu tiên tiến, còn Việt Nam xây dựng chiến lược phát triển vật liệu công nghiệp với định hướng đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045.
Dù vậy, hợp tác quốc tế không nên dừng ở trao đổi chuyên môn hay tiếp cận mạng lưới. Các bên cần chọn những bài toán cụ thể, xác định đối tác sản xuất và nguồn lực thực hiện ngay từ đầu. Với Việt Nam, điều đó còn gắn với mục tiêu giảm phụ thuộc vào nguồn cung và công nghệ nước ngoài ở một số vật liệu tiên tiến. Kết quả đáng kể nhất sẽ là công nghệ được chuyển giao, sản phẩm được ứng dụng và năng lực nghiên cứu lẫn sản xuất được nâng lên.
Thước đo cuối cùng là sản phẩm ra thị trường
Hợp tác Việt Nam EU có cơ hội tạo bước tiến nếu chuyển trọng tâm từ tiềm năng sang thực thi. Điều đó đòi hỏi cơ chế để doanh nghiệp nêu nhu cầu, viện trường cùng phát triển giải pháp, các phòng thử nghiệm kiểm chứng hiệu năng và đối tác sản xuất chuẩn bị khả năng mở rộng. Khi mỗi dự án có lộ trình từ nghiên cứu đến thử nghiệm, tiêu chuẩn và thương mại hóa, việc đưa nghiên cứu vào sản xuất mới thôi là khẩu hiệu.
Vật liệu tiên tiến đang đặt nền móng cho bán dẫn, pin, năng lượng hydro, cảm biến và sản xuất thông minh. Nhưng lợi thế không đến chỉ vì một quốc gia có công trình khoa học tốt; lợi thế hình thành khi tri thức được chuyển thành sản phẩm ổn định, có người dùng và có chỗ đứng trong chuỗi cung ứng. Vì vậy, thành công của diễn đàn cần được đánh giá bằng các dự án chung có đối tác, bài toán ứng dụng và nguồn lực rõ ràng. Rút ngắn con đường từ phòng thí nghiệm đến thị trường chính là cách hợp tác Việt Nam–EU biến nghiên cứu thành năng lực cạnh tranh.
