Khoảng cách cảm xúc AI: con số biết nói
Sự khác biệt giữa mức độ lạc quan về trí tuệ nhân tạo ở Trung Quốc và Mỹ là một hiện tượng tâm lý xã hội, trong đó trải nghiệm lịch sử về công nghệ, niềm tin vào quản lý nhà nước và kỳ vọng lợi ích cá nhân đã tạo ra hai thái cực: AI được xem như cơ hội làm giàu và cải thiện đời sống ở một bên, trong khi bên còn lại nhìn nó với nhiều hoài nghi về bất bình đẳng, mất kiểm soát và tương lai việc làm. Tại lễ tốt nghiệp Đại học Arizona hồi tháng 5, cựu CEO Google Eric Schmidt bị sinh viên la ó khi nói về những “lợi ích to lớn” của AI. Trong khi đó, truyền thông nhà nước Trung Quốc liên tục mô tả học sinh, sinh viên trong nước háo hức đưa AI vào lớp học. Theo AI Index của Đại học Stanford, 84% người Trung Quốc được khảo sát cho biết họ hào hứng với AI, cao nhất trong các quốc gia nghiên cứu, trong khi tỷ lệ này tại Mỹ chỉ là 38%. Một khảo sát khác cho thấy 72% người Trung Quốc tin tưởng AI, so với 32% người Mỹ. Những con số này không phải là chi tiết kỹ thuật lạnh lùng mà là dấu hiệu cho thấy hai xã hội đang bước vào kỷ nguyên AI với tâm thế trái ngược.
Ký ức công nghệ: khi smartphone là phép màu hay tiện ích bổ sung
Động lực chính phía sau AI lạc quan Trung Quốc nằm ở ký ức tập thể về những gì công nghệ đã làm cho đời sống họ trong hai thập niên qua. Với hàng trăm triệu người, smartphone, thanh toán di động, thương mại điện tử, giao đồ ăn, video ngắn và nền kinh tế việc làm tự do đã mở rộng đáng kể khả năng tiếp cận hàng hóa, dịch vụ và việc làm. Ở nhiều vùng nông thôn, chiếc điện thoại thông minh trở thành cánh cửa bước vào thương mại điện tử, kiến thức trực tuyến và các dịch vụ tài chính, gắn trực tiếp với câu chuyện thoát nghèo và tăng thu nhập hộ gia đình. Mỹ có nền xuất phát khác. Khi Internet và thương mại điện tử phát triển, người dân ở đó vốn đã có hệ thống bán lẻ, thẻ tín dụng và dịch vụ chuyển phát tương đối hoàn thiện. Công nghệ số vì thế chủ yếu bổ sung tiện lợi cho một xã hội vốn đã giàu, thay vì tạo bước chuyển từ thiếu thốn sang thịnh vượng. Điều từng được coi là “phép màu” nhanh chóng trở thành bình thường. Đây là mấu chốt: nếu công nghệ từng giúp bạn đi từ không có gì đến có rất nhiều, bạn sẽ dễ tin rằng làn sóng mới – AI – cũng mang lại cơ hội tương tự.
Niềm tin công nghệ và vai trò nhà nước: hai mô hình kiểm soát
Tâm lý người dùng AI không chỉ đến từ lợi ích vật chất mà còn từ cảm giác ai đang nắm tay lái công nghệ. Tại Mỹ, công nghệ những năm gần đây gắn với các vấn đề tiêu cực: mạng xã hội ảnh hưởng trẻ em, thông tin sai lệch, quyền lực tập trung vào vài tập đoàn và các bê bối dữ liệu. Công chúng hoài nghi khả năng chính phủ kiềm chế được các công ty công nghệ trước khi AI tác động sâu rộng đến việc làm và cấu trúc xã hội. Ở Trung Quốc, nhà nước kiểm soát ngành công nghệ chặt chẽ hơn, từng khiến doanh nghiệp và nhà đầu tư lo ngại, nhưng lại mang đến cho một bộ phận công chúng cảm giác rằng các tập đoàn cuối cùng vẫn nằm dưới trật tự nhà nước. Những tập đoàn lớn bị xử phạt khi có hành vi độc quyền; giới doanh nhân hiểu rằng quyền lực kinh tế không đồng nghĩa với quyền lực chính trị. Theo đó, người dân có thể sợ AI làm thay đổi xã hội, nhưng lại tin nhà nước sẽ can thiệp nếu doanh nghiệp đi quá xa. Đây là dạng niềm tin công nghệ “có người chịu trách nhiệm”, trái ngược với cảm giác “không ai kiểm soát nổi” đang phổ biến ở Mỹ.
AI: công cụ làm giàu hay mối đe dọa việc làm?
Ở Mỹ, tranh luận AI bị chi phối mạnh bởi các dự báo cực đoan: từ nguy cơ thay thế hàng loạt việc làm văn phòng tới viễn cảnh con người không cần làm việc nữa. Nỗi lo về một tầng lớp lao động bị bỏ lại phía sau trở thành trọng tâm, trong bối cảnh gần 80% lao động Mỹ làm trong lĩnh vực dịch vụ – nhóm dễ cảm nhận trực tiếp tác động tự động hóa. Sự hoài nghi vì thế gắn với câu hỏi: AI sẽ lấy đi công việc của tôi trước khi trả lại điều gì? Trung Quốc không miễn nhiễm với nỗi lo mất việc; các chuyên gia chính sách đã đưa rủi ro này từ vị trí thứ 6 lên thứ 2 trong danh sách quan ngại AI, và các cuộc phản đối robotaxi ở Vũ Hán vì “cướp nồi cơm” tài xế cho thấy sự bất an gia tăng. Tuy nhiên, tỷ lệ lao động dịch vụ thấp hơn, khoảng 46%, trong khi khoảng một phần năm lực lượng lao động vẫn làm nông nghiệp. Quan trọng hơn, doanh nghiệp và nhà hoạch định chính sách thường nói về AI như công cụ tăng năng suất, cải thiện dịch vụ, loại bỏ công việc nhàm chán, hơn là ám ảnh AGI vượt con người. Kyle Chan mô tả Trung Quốc là quốc gia hào hứng ứng dụng AI nhưng chưa quá bị ám ảnh bởi trí tuệ nhân tạo tổng quát. Chính cách đóng khung này khiến AI ở đó mang hình ảnh “công cụ làm giàu” nhiều hơn “kẻ cướp việc làm”.
Tâm lý “sợ tụt lại phía sau” và kết luận cho kỷ nguyên AI
Một yếu tố ít được nhắc nhưng rất quyết định là văn hóa cạnh tranh tại Trung Quốc. Nỗi sợ bị bỏ lại phía sau khiến nhiều người chọn tham gia hơn là né tránh công nghệ mới. Các trường học ở Bắc Kinh, Hàng Châu đưa AI vào chương trình bắt buộc; phụ huynh đổ xô cho con học robot và AI; khóa dạy viết câu lệnh cho AI xuất hiện dày đặc trên nền tảng thương mại điện tử sau thành công của DeepSeek. DeepSeek được tích hợp vào điện thoại, ôtô, thiết bị gia dụng, bệnh viện, biến AI thành phần hạ tầng đời sống chứ không chỉ là công cụ văn phòng. Làn sóng này không chỉ đến từ sự tự tin rằng AI chắc chắn thắng, mà từ nỗi sợ bỏ lỡ cơ hội. Khi Stanford chỉ ra 84% người Trung Quốc hào hứng với AI so với 38% người Mỹ, khoảng cách đó phản ánh nhiều tầng: ký ức về những gì công nghệ từng mang lại, niềm tin khác nhau vào khả năng quản lý tập đoàn công nghệ, và – quan trọng nhất – việc mỗi người có hình dung được AI sẽ giúp chính cuộc sống của họ tốt hơn hay không. Với nhiều người Trung Quốc, câu trả lời hiện vẫn là “có”. Còn ở Mỹ, câu hỏi vẫn treo lơ lửng: AI là bước tiếp theo của thịnh vượng, hay là lời nhắc xã hội phải đối mặt với những bất bình đẳng mà công nghệ trước đây đã che mờ?
