Gian lận chuyển tải: chiến lược trung chuyển đánh thẳng vào túi tiền thuế của Mỹ
Gian lận chuyển tải quy mô lớn là hiện tượng hàng hóa trung chuyển Trung Quốc đi qua các nước thứ ba, chỉ trải qua những công đoạn gia công, lắp ráp, đóng gói hoặc thay đổi nhãn mác tối thiểu, nhưng khi xuất sang Mỹ lại được khai là có xuất xứ từ nước trung gian để né trá thuế nhập khẩu và hưởng mức thuế quan thấp hơn áp trên hàng gốc Trung Quốc. Vấn đề không còn là chuyện kỹ thuật hải quan mà là một chiến lược thương mại có tính toán, khiến chính phủ Mỹ cho rằng ngân khố nước này đang bị rút ruột mỗi năm mà không cần bắn thêm một phát súng thuế quan nào. Ngày 13/08, Nhà Trắng công bố một báo cáo cho rằng Mỹ thất thu từ 19 đến 26 tỉ USD tiền thuế nhập khẩu mỗi năm vì hàng hóa, chủ yếu có nguồn gốc từ Trung Quốc, trung chuyển qua các nước thứ ba nhằm né tránh các mức thuế Washington áp đặt đối với Bắc Kinh.
Mạng lưới hơn 40 nước: cách Trung Quốc đi đường vòng để né trá thuế nhập khẩu
Điểm cốt lõi của chiến lược hàng hóa trung chuyển Trung Quốc là sử dụng chênh lệch thuế suất giữa các đối tác của Mỹ để biến những nước thứ ba thành trạm trung chuyển. Báo cáo "Gian lận chuyển tải quy mô lớn" cho rằng kể từ khi các mức thuế quan lên hàng Trung Quốc được áp dụng từ năm 2018, dòng thương mại đã dịch chuyển: nhập khẩu trực tiếp từ Trung Quốc vào Mỹ giảm, trong khi nhập khẩu từ hơn 40 quốc gia được coi là có rủi ro chuyển tải lại tăng. Theo Peter Navarro, Trung Quốc dùng các phương thức "cực kỳ tinh vi" để đưa hàng qua nước thứ ba: từ gia công tối thiểu, đóng gói, lắp ráp đơn giản tới thay nhãn xuất xứ. Một câu trích đáng chú ý từ báo cáo là: "Trong nhiều năm, hoạt động gian lận chuyển tải quy mô lớn đã cho phép Trung Quốc hợp thức hóa hàng xuất khẩu thông qua hơn 40 quốc gia và vùng lãnh thổ". Thực tế này cho thấy các tuyến thương mại đã bị thiết kế lại để giữ sản lượng sản xuất Trung Quốc, đồng thời làm mờ mắt cơ quan thuế quan Mỹ.
Việt Nam trong nhóm 2: cơ hội công xưởng hay rủi ro bị coi là điểm trung chuyển?
Việc Việt Nam bị Nhà Trắng xếp vào nhóm 2 trong mạng lưới hơn 40 nước có nguy cơ liên quan đến gian lận chuyển tải không phải là một lời cáo buộc trực tiếp, nhưng là tín hiệu cảnh báo rõ ràng. Nhóm này, gồm Brazil, Indonesia, Malaysia, Thái Lan, Thổ Nhĩ Kỳ và Việt Nam, được đánh giá là có quy mô thương mại lớn và hội nhập sâu với chuỗi cung ứng Trung Quốc từ nguồn cung đầu vào đến logistics. Theo Văn phòng Phân tích Thương mại và Kinh tế (OTEA), khoảng 67 tỉ USD hàng hóa hướng tới Mỹ đã được chuyển tải qua ba trung tâm Mexico, Ấn Độ và Việt Nam trong năm 2025, kéo theo ước tính thất thu thuế quan khoảng 28 tỉ USD. Hàng loạt ngành như điện tử, máy móc, nhựa, giày dép, may mặc, linh kiện được báo cáo là sử dụng đầu vào từ Trung Quốc và có khả năng tham gia vào Việt Nam trung chuyển hàng. Nếu Việt Nam không chủ động chứng minh phần sản xuất hợp pháp, lợi thế "công xưởng" có thể nhanh chóng bị lật mặt thành hình ảnh "trạm trung chuyển" trong mắt Washington.
Mỹ siết chặt giám sát: cuộc chơi xuất xứ ngày càng khắc nghiệt
Từ góc nhìn Mỹ, thất thu thuế quan không chỉ là con số trên giấy mà là mất nguồn lực chính sách và mất việc làm trong nước. Nhà Trắng sử dụng ước tính 75 tỉ USD hàng hóa chuyển tải mỗi năm để tính ra mức thất thu 19–26 tỉ USD tiền thuế quan, đồng thời cảnh báo các nước khác hoàn toàn có thể bắt chước mô hình né trá thuế nhập khẩu này. Phản ứng của Washington là siết chặt quy tắc xuất xứ trong các thỏa thuận thương mại, tăng điều khoản ngăn hàng hóa chuyển qua nước thứ ba, và áp dụng công nghệ mới. Cơ quan Hải quan và Bảo vệ Biên giới Mỹ đã bắt đầu thử nghiệm hệ thống trí tuệ nhân tạo "Detective Border" để kiểm tra thành phần và xác định xuất xứ chính xác. Đối với Việt Nam, việc nằm trong nhóm rủi ro có nghĩa là xuất khẩu sang Mỹ sẽ chịu giám sát chặt hơn về nguồn cung đầu vào và quá trình sản xuất, trong bối cảnh Mỹ đang tăng cường phân tích dữ liệu vận chuyển và năng lực sản xuất của từng khu vực.
Việt Nam nên chọn vai: công xưởng độc lập hay bến trung chuyển chịu rủi ro?
Điểm mấu chốt của gian lận chuyển tải là ranh giới giữa sản xuất hợp pháp và trung chuyển né thuế: nếu hàng hóa không tạo ra sự chuyển đổi cơ bản về xuất xứ nhưng lại được dùng để tránh thuế áp lên hàng Trung Quốc, đó là hành vi bất hợp pháp. Việt Nam vì thế đứng tại một ngã ba đường. Một bên là cơ hội mở rộng sản xuất, thu hút đầu tư, trở thành mắt xích quan trọng trong chuỗi cung ứng toàn cầu. Bên kia là nguy cơ bị xem như bến trung chuyển hàng hóa trung chuyển Trung Quốc, kéo theo áp lực kiểm tra, kiện tụng và có thể là biện pháp trừng phạt mới. Chiến lược hợp lý không phải là tránh xa chuỗi cung ứng Trung Quốc, mà là xây dựng năng lực nội địa đủ sâu để chứng minh tỉ lệ giá trị gia tăng Việt Nam, bố trí hệ thống truy xuất xuất xứ minh bạch và phối hợp điều tra khi có nghi ngờ gian lận chuyển tải. Nếu lựa chọn được vai "công xưởng độc lập", Việt Nam vừa giữ được thị trường Mỹ, vừa không bị cuốn vào cuộc chiến thuế quan ngày càng gay gắt.
