Một không gian để nhìn thấy di sản
Trưng bày “Bóng vàng son” là cuộc giới thiệu nghệ thuật Sơn Đồng qua tượng thờ, đồ thờ và những tác phẩm điêu khắc gỗ, giúp công chúng nhận ra câu chuyện văn hóa nằm trong từng đường chạm và lớp sơn thếp. Ngày 11/11, chương trình khai mạc tại Trung tâm Văn hóa Nghệ thuật, số 22 Hàng Buồm, Hà Nội. Việc đưa sản phẩm làng nghề vào không gian trưng bày ở phố cổ có ý nghĩa hơn một cuộc sắp đặt đẹp mắt: nó đặt kỹ nghệ truyền thống trước công chúng hôm nay, thay vì để người xem chỉ bắt gặp di sản khi bước vào đình, đền, chùa. Những tác phẩm được giới thiệu cho thấy nghề Sơn Đồng không tách rời đời sống tín ngưỡng; hình thức, hoa văn và kỹ thuật chế tác cùng lưu giữ dấu ấn văn hóa Việt.
Sơn Đồng nổi tiếng với chạm khắc gỗ, tạc tượng và sơn son thếp vàng. Từ tượng Phật, tượng Thánh đến tượng danh nhân, mỗi dòng sản phẩm đòi hỏi người thợ vừa có tay nghề, vừa hiểu ý nghĩa của hình tượng mình tạo tác. Chính sự kết hợp ấy khiến các tác phẩm không chỉ là vật phẩm mỹ nghệ. Chúng mang theo một phần ký ức tín ngưỡng và thẩm mỹ được truyền qua nhiều thế hệ. “Bóng vàng son” vì thế có sức gợi khi cho người xem tiếp cận nghệ thuật qua vật thể cụ thể, nơi kỹ thuật và câu chuyện văn hóa hiện diện đồng thời.

Đường chạm tinh xảo, câu chuyện vượt khỏi pho tượng
Tại trưng bày Bóng vàng son, công chúng có thể chiêm ngưỡng tượng thờ, đồ thờ và các tác phẩm điêu khắc gỗ Sơn Đồng được chế tác công phu. Đường nét chạm khắc tinh xảo cùng kỹ thuật sơn son thếp vàng tạo nên vẻ đẹp đặc trưng, nhưng điều đáng chú ý không chỉ là độ khéo của bàn tay. Từ việc chọn hình khối đến xử lý hoa văn, nghệ nhân tạo nên những vật phẩm gắn với không gian thờ tự và nghi lễ. Đồ thờ Sơn Đồng vì thế vừa là sản phẩm thủ công, vừa là một phần của thực hành văn hóa. Đặt các tác phẩm cạnh nhau trong một không gian mở giúp người xem nhận ra mối liên hệ giữa tượng, đồ tế khí và kiến trúc đình chùa.
Nghề Sơn Đồng cũng không dừng ở tạc tượng: người thợ còn chế tác đồ thờ, đồ tế khí và tham gia phục chế vì kèo tại các công trình đình, chùa. Bề rộng ấy cho thấy điêu khắc gỗ Sơn Đồng là một hệ kỹ nghệ gắn với không gian di sản, chứ không chỉ tạo ra những pho tượng riêng lẻ. Cách trưng bày đặt trọng tâm vào sản phẩm tiêu biểu giúp người xem đọc được sự đa dạng đó bằng mắt, đồng thời hiểu vì sao kỹ thuật sơn thếp và chạm khắc cần được gìn giữ. Giá trị của triển lãm nằm ở việc mở cánh cửa từ thành phẩm đến tay nghề, để di sản hiện ra như một quá trình sống.

Từ xem tác phẩm đến hiểu cách làm nghề
Trưng bày kể câu chuyện văn hóa bằng lịch sử hình thành, quy trình chế tác và những sản phẩm tiêu biểu của làng nghề. Cách tiếp cận này thuyết phục hơn một cuộc giới thiệu chỉ tập trung vào vẻ ngoài: người xem được gợi ý nhìn tác phẩm như kết quả của tri thức nghề và sự nối tiếp qua nhiều thế hệ. Các mô típ, hoa văn truyền thống còn có thể mở ra hướng ứng dụng trong thời trang, sân khấu, mỹ thuật và điện ảnh, qua đó đưa di sản đến gần hơn với thế hệ trẻ. Điều đó không có nghĩa phải tách hoa văn khỏi nguồn cội; trái lại, hiểu bối cảnh và kỹ thuật sẽ giúp những cách ứng dụng mới giữ được chiều sâu, thay vì chỉ mượn hình thức.
Chương trình còn có tọa đàm “Tinh hoa mỹ nghệ Sơn Đồng” vào ngày 14/11, tập trung vào lịch sử làng nghề, kỹ thuật điêu khắc gỗ, đắp tượng, sơn thếp và việc ứng dụng công nghệ số trong lưu trữ, quảng bá di sản. Các buổi trình diễn nghề được tổ chức vào những ngày cuối tuần 14, 15, 21, 22, 28 và 29/11. Nghệ nhân và thợ giỏi trực tiếp giới thiệu công đoạn chế tác, giao lưu và hướng dẫn du khách trải nghiệm những kỹ thuật phù hợp. Đây là phần đáng giá của chương trình: nhìn thấy thành phẩm khơi gợi sự ngưỡng mộ, còn chứng kiến quá trình làm nghề giúp công chúng hiểu công sức và kỹ năng ẩn sau từng chi tiết.
Di sản chỉ bền khi được gặp gỡ công chúng
“Bóng vàng son” cho thấy một hướng tiếp cận cần thiết: đưa nghệ thuật làng nghề ra khỏi phạm vi quen thuộc của nơi thờ tự, nhưng vẫn giữ nguyên mối liên hệ với lịch sử và công năng văn hóa của tác phẩm. Khi tượng thờ và đồ thờ được đặt trong không gian trưng bày, người xem có cơ hội quan sát kỹ hơn, đặt câu hỏi và kết nối kỹ thuật truyền thống với đời sống hiện đại. Những hoạt động trình diễn và tọa đàm càng làm rõ rằng di sản không chỉ nằm trong vật thể đã hoàn thành; nó còn nằm trong bàn tay, kinh nghiệm và cách truyền nghề.
Sức thuyết phục của triển lãm không nằm ở việc biến nghề thủ công thành một hình ảnh hoài cổ, mà ở khả năng giúp công chúng hiểu vì sao những kỹ nghệ ấy vẫn đáng được gìn giữ và tiếp nối. Từ đường chạm đến lớp vàng son, các tác phẩm Sơn Đồng kết nối mỹ thuật với tín ngưỡng và ký ức cộng đồng. Khi người trẻ có thể gặp di sản bằng cách xem, nghe và trải nghiệm, khoảng cách giữa làng nghề với đời sống hôm nay được thu hẹp. Đó là giá trị lớn nhất mà “Bóng vàng son” mang đến: biến việc chiêm ngưỡng thành một điểm khởi đầu để hiểu và trân trọng.







