Xuất khẩu tôm Việt Nam: Tăng trưởng ấn tượng nhưng dựa quá nhiều vào Trung Quốc
Xuất khẩu tôm Việt Nam là hoạt động đưa các sản phẩm tôm nuôi và tôm khai thác trong nước ra thị trường quốc tế, bao gồm nhiều phân khúc như tôm đông lạnh, tôm chế biến và các sản phẩm giá trị gia tăng, giữ vai trò một trong những trụ cột của ngành thủy sản. Trong 7 tháng đầu năm 2026, xuất khẩu tôm Việt Nam đạt gần 2,8 tỷ USD, tăng 13,5% so với cùng kỳ năm 2025. Con số này khẳng định đà phục hồi sau giai đoạn suy giảm, nhưng cũng đặt ra câu hỏi: tăng trưởng đó có đủ “chất lượng” khi động lực tập trung vào một vài thị trường và mặt hàng nhất định, thay vì nền tảng bền vững trên nhiều khu vực tiêu thụ khác nhau. Theo Hiệp hội Chế biến và Xuất khẩu Thủy sản, mức tăng trưởng hiện nay đến từ sự phân hóa rõ rệt giữa các nhóm sản phẩm, trong đó tôm hùm và thị trường Trung Quốc nổi lên là đầu tàu kéo kim ngạch chung.
Trung Quốc kéo, Mỹ ghìm: Bức tranh động lực thị trường lệch hẳn
Điểm sáng lớn nhất là thị trường Trung Quốc. Kim ngạch xuất sang thị trường này đạt gần 939 triệu USD, tăng 42,3% và chiếm 33,5% tổng xuất khẩu tôm; nếu tính cả Hồng Kông thì đạt hơn 980 triệu USD, tương đương 35% kim ngạch. Riêng tháng 7, xuất khẩu sang Trung Quốc tăng 19,2%, tiếp tục khẳng định vai trò “đầu kéo” trong bối cảnh nhiều thị trường khác chững lại. Trái lại, Mỹ – thị trường đơn lẻ lớn thứ hai – ghi nhận kim ngạch 357,5 triệu USD, giảm 11,4% trong 7 tháng. Dù mức giảm đã thu hẹp, đây vẫn là tín hiệu cho thấy xuất khẩu tôm Việt Nam không còn có thể dựa nhiều vào thị trường này. Nhìn rộng hơn nhóm 5 thị trường lớn gồm Trung Quốc, Mỹ, Nhật Bản, Hàn Quốc và Australia, tổng kim ngạch gần 1,97 tỷ USD chiếm hơn 70% xuất khẩu tôm, nhưng động lực tăng trưởng đang dịch chuyển rõ sang Trung Quốc và Australia trong khi Mỹ và Hàn Quốc trở nên khó đoán hơn.
Đà tăng chậm lại, tôm hùm sáng lên nhưng tôm chủ lực chịu sức ép
Nếu nhìn theo thời điểm, tháng 7 xuất khẩu tôm đạt khoảng 452 triệu USD, tăng 10% so với cùng kỳ nhưng lại thấp hơn mức 458 triệu USD của tháng 6. Điều này cho thấy đà phục hồi vẫn tiếp diễn nhưng động năng bổ sung đang yếu dần, chưa tạo được bước nhảy mới theo tháng. Tăng trưởng hiện chủ yếu đến từ tôm hùm xuất khẩu sang Trung Quốc – mặt hàng đang trở thành điểm sáng trong cơ cấu sản phẩm. Ngược lại, các dòng sản phẩm chủ lực như tôm chân trắng và tôm sú lại bị nén mạnh bởi cạnh tranh ở Mỹ, EU và Nhật Bản, khi các đối thủ chào bán với giá thấp hơn và yêu cầu kỹ thuật ngày càng khắt khe. Thực tế này buộc doanh nghiệp không thể tiếp tục dựa vào lợi thế nguồn cung, mà phải tái cấu trúc danh mục sản phẩm, lựa chọn phân khúc phù hợp từng thị trường và đầu tư sâu hơn cho chất lượng lẫn chế biến.
Thuế tôm nhập khẩu tại Mỹ: Lợi nhuận mỏng, sức ép đàm phán dày
Điểm nghẽn lớn nhất ở Mỹ hiện nay nằm ở thuế tôm nhập khẩu. Theo quyết định ngày 23/7 của USTR, tôm Việt Nam chịu thuế Section 301 ở mức 12,5%, trong khi Ecuador, Ấn Độ, Indonesia và một số đối thủ khác chỉ ở mức 10%. Khoảng chênh 2,5 điểm phần trăm nghe có vẻ nhỏ, nhưng với mặt hàng có biên lợi nhuận thấp như tôm đông lạnh, đây là yếu tố đủ để nhà nhập khẩu Mỹ cân nhắc lại nhà cung cấp. Chưa dừng lại, mức thuế này còn cộng thêm thuế MFN và có thể thêm thuế chống bán phá giá hoặc chống trợ cấp tùy từng nước và doanh nghiệp. Hệ quả là nhà nhập khẩu Mỹ sẽ gia tăng áp lực đàm phán, yêu cầu doanh nghiệp Việt Nam giảm giá, chia sẻ một phần chi phí thuế hoặc điều chỉnh các điều khoản thanh toán. "Khi tổng chi phí nhập khẩu tăng, nhà nhập khẩu Mỹ có thể gia tăng sức ép đàm phán đối với các nhà cung cấp Việt Nam".
Cạnh tranh tôm quốc tế: Ecuador bứt tốc, Việt Nam buộc phải nâng cấp
Trong bức tranh cạnh tranh tôm quốc tế, Ecuador đang nổi lên là đối thủ trực diện. Nguồn cung tôm từ quốc gia Nam Mỹ này tiếp tục tăng mạnh, không chỉ ở tôm nguyên đầu mà còn mở rộng sang sản phẩm bỏ đầu, bóc vỏ và chế biến. Nghĩa là, Ecuador không còn chỉ chơi ở “sân” nguyên liệu giá thấp mà đang tiến vào phân khúc giá trị gia tăng – vốn lâu nay được xem là lợi thế của các nhà cung cấp châu Á. Điều này buộc doanh nghiệp Việt Nam phải nâng cao hơn nữa năng lực chế biến, kiểm soát chất lượng và thiết kế sản phẩm theo đúng nhu cầu từng thị trường, nếu không muốn mất dần phân khúc cao cấp. Trong những tháng còn lại của năm, dư địa tăng trưởng vẫn hiện hữu ở Trung Quốc, các thị trường CPTPP, Australia và Nhật Bản, nhưng bài toán sẽ là cân bằng giữa tăng đơn hàng và bảo vệ biên lợi nhuận. Triển vọng xuất khẩu tôm Việt Nam vì thế phụ thuộc vào khả năng giữ chất lượng, đẩy mạnh chế biến sâu và ứng xử linh hoạt với rủi ro thuế tại Mỹ, thay vì chạy theo sản lượng bằng mọi giá.
