Thuế bổ sung của Mỹ: cú sốc chính sách với tôm đông lạnh Việt Nam
Thuế bổ sung của Mỹ đối với thủy sản, đặc biệt là tôm đông lạnh Việt Nam, là gói chính sách thuế quan mới áp dụng từ ngày 24/7 theo Mục 301, khiến nhiều mặt hàng xuất khẩu phải cộng dồn nhiều sắc thuế lên mức gần 30%, làm suy giảm mạnh lợi thế cạnh tranh và buộc doanh nghiệp phải điều chỉnh chuỗi cung ứng lẫn chiến lược giá để tồn tại. Điểm mấu chốt không phải ở việc thêm một loại thuế, mà ở cấu trúc thuế “chồng lên thuế” tạo ra sức ép kéo dài. Với mức bổ sung 12,5% theo Section 301 dành cho thủy sản Việt Nam, cao hơn các đối thủ như Ecuador, Ấn Độ và Indonesia chỉ ở mức 10%, ưu thế chi phí của tôm đông lạnh Việt Nam gần như bị bào mòn. Điều này đang biến thị trường Mỹ từ điểm tựa tăng trưởng thành mặt trận phòng thủ, nơi doanh nghiệp phải lựa chọn giữa giảm biên lợi nhuận hoặc chấp nhận mất thị phần.
Đà tăng chậm lại: cảnh báo rằng mô hình xuất khẩu cũ không còn an toàn
Bức tranh xuất khẩu thủy sản 7 tháng đầu năm cho thấy nghịch lý: tổng kim ngạch vẫn tăng nhưng động lực đang yếu đi rõ rệt. Kim ngạch toàn ngành gần 6,78 tỷ USD với tăng trưởng hơn 11% nghe có vẻ tích cực, song tháng 7 chỉ tăng khoảng dưới 5%, thấp hơn rõ rệt so với giai đoạn đầu năm, cho thấy đà hồi phục đã mất lực. Tôm vẫn là “đầu tàu” với kim ngạch chiếm khoảng 41% toàn ngành, nhưng chính sự phụ thuộc lớn này khiến cú sốc thuế tại Mỹ trở nên nguy hiểm: rủi ro tập trung vào một mặt hàng, một số thị trường chủ lực và một mô hình cạnh tranh dựa trên giá. Khi nhiều doanh nghiệp đã tranh thủ đẩy hàng sang Mỹ trước thời điểm áp thuế mới để “né thuế”, số liệu tháng 7 thực chất là phần cuối của một nhịp tăng ngắn hạn, chứ không phải xu hướng bền vững. Nếu tiếp tục xuất khẩu theo cách cũ, ngành tôm đang bước vào vùng rủi ro cao hơn là cơ hội.
Thuế Mỹ thủy sản và cuộc đua với Ecuador, Ấn Độ: tôm Việt mất lợi thế giá
Điều làm doanh nghiệp lo ngại không chỉ là mức thuế bổ sung 12,5% theo Mục 301, mà là cách nó cộng dồn với thuế chống bán phá giá và chống trợ cấp đối với tôm đông lạnh Việt Nam. “Có những sản phẩm tôm đông lạnh của Việt Nam nếu cộng tất cả các sắc thuế thì mức thuế phải chịu có thể lên tới gần 30%”, theo bà Lê Hằng, Phó Tổng Thư ký VASEP. Trong khi đó, Ecuador lại đang mở rộng mạnh cả xuất khẩu tôm nguyên liệu lẫn sản phẩm chế biến, trở thành nhà cung cấp tôm lớn nhất tại thị trường Mỹ và tăng xuất khẩu sang Mỹ khoảng 60%, trong khi nhập khẩu tôm từ Việt Nam giảm tới 27%. Cộng thêm khoảng cách địa lý gần hơn và chi phí logistics thấp hơn, việc Mỹ áp thuế cao hơn đối với tôm đông lạnh Việt Nam gần như trao cho các đối thủ một lợi thế kép: rẻ hơn, gần hơn và ít rào cản hơn. Nếu doanh nghiệp Việt Nam cố giữ thị phần bằng cách giảm giá sâu, họ sẽ tự đánh đổi khả năng tái đầu tư vào chất lượng và sản phẩm giá trị gia tăng, khiến vòng luẩn quẩn chi phí thấp càng khó phá vỡ.
Chuỗi cung ứng và chiến lược giá: tái cấu trúc hay chấp nhận bị loại khỏi cuộc chơi?
Trong bối cảnh thuế Mỹ thủy sản tăng và chi phí nguyên liệu, logistics đều ở mức cao, chiến lược chuỗi cung ứng kiểu cũ – mua nguyên liệu giá rẻ, chế biến đơn giản rồi bán số lượng lớn – đã hết thời. Doanh nghiệp không thể chống lại mức thuế gần 30% bằng vài phần trăm tiết kiệm chi phí vận tải hay cắt giảm lương công nhân. Họ buộc phải dịch chuyển trọng tâm sang chế biến sâu, sản phẩm tôm giá trị gia tăng và đa dạng hóa thị trường, thay vì phụ thuộc vào một điểm đến như Mỹ. Tuy nhiên, tái cấu trúc chuỗi cung ứng không chỉ là chuyển đơn hàng. Nó đòi hỏi kiểm soát nguồn nguyên liệu tốt hơn, đáp ứng các yêu cầu truy xuất nguồn gốc, luật bảo vệ động vật có vú ở biển và các chứng nhận bền vững ngày càng chặt chẽ. Nếu không xây được chuỗi từ vùng nuôi đến nhà máy và đến thị trường với khả năng chứng minh minh bạch, doanh nghiệp tôm đông lạnh Việt Nam sẽ luôn ở thế phòng thủ trước các rào cản kỹ thuật mới, dù có tìm được thị trường thay thế.
Kết luận: Thuế Mỹ là phép thử buộc tôm Việt phải nâng cấp mô hình kinh doanh
Thuế bổ sung của Mỹ không chỉ là một rào cản thương mại, mà là phép thử xem ngành tôm đông lạnh Việt Nam có sẵn sàng chuyển từ mô hình cạnh tranh bằng giá sang cạnh tranh bằng giá trị hay không. Khi mức thuế tổng hợp có thể chạm gần 30% và đối thủ như Ecuador, Ấn Độ tận dụng tốt hơn ưu thế địa lý, chi phí và thuế suất thấp hơn, việc cố bám vào chiến lược “bán rẻ, bán nhiều” là một lựa chọn thất sách. Con đường khả thi hơn là chấp nhận giai đoạn khó khăn để đầu tư vào chế biến sâu, chuẩn hóa truy xuất nguồn gốc, xây chuỗi cung ứng bền vững và dịch chuyển trọng tâm sang phân khúc sản phẩm giá trị gia tăng. Nếu ngành tôm coi cú sốc thuế Mỹ như cơ hội để tái cấu trúc, Việt Nam vẫn có thể giữ được vị thế trong chuỗi cung ứng thủy sản toàn cầu, dù tốc độ tăng trưởng ngắn hạn phải trả giá. Ngược lại, nếu chỉ phản ứng bằng những đợt giảm giá và “chạy” hợp đồng, tôm Việt sẽ bị đẩy ra rìa cuộc chơi ngay trên những thị trường từng là thế mạnh.
