Xuất khẩu Việt Nam sang Mỹ: tăng trưởng mạnh nhưng không đồng đều
Xuất khẩu Việt Nam sang Mỹ là bức tranh cho thấy mức độ hội nhập của nền kinh tế, phản ánh khả năng cạnh tranh của các ngành hàng chủ lực trước biến động thuế quan, chuỗi cung ứng và nhu cầu tiêu dùng tại thị trường lớn nhất thế giới, đồng thời phơi bày những điểm yếu về giá trị gia tăng, chất lượng và chiến lược dài hạn mà doanh nghiệp Việt buộc phải khắc phục nếu muốn giữ được thị phần. Trong nửa đầu năm nay, các nhóm hàng công nghiệp như xi măng, điện thoại và linh kiện ghi nhận tốc độ tăng mạnh, trong khi thủy sản Việt Nam – đặc biệt là tôm – lại bị nén bởi lớp lớp thuế và chi phí. Cú siết thuế Section 301 với mức phổ biến 12,5% mà Mỹ áp từ ngày 24/7 đã biến thị trường này thành bài kiểm tra khắc nghiệt cho khả năng thích ứng của doanh nghiệp Việt. Câu chuyện xuất khẩu lúc này không còn là “bán được bao nhiêu” mà là “ai còn đứng vững sau cú sốc thuế quan Mỹ”.
Xi măng Việt Nam: người thắng lớn trong cuộc tái phân bổ nguồn cung tại Mỹ
Nếu phải chọn một ngành đang tận dụng tốt nhất cơ hội tại Mỹ, đó là xi măng Việt Nam. Trong 6 tháng đầu năm, Mỹ nhập khẩu 3,08 triệu tấn xi măng từ Việt Nam, tăng 20% so với cùng kỳ. Nhờ vậy, xi măng Việt Nam vươn lên vị trí thứ hai trong nhóm nhà cung cấp cho Mỹ, chỉ đứng sau Thổ Nhĩ Kỳ. Điều đáng nói là cú bứt phá này diễn ra trong bối cảnh tổng lượng xi măng Mỹ nhập khẩu hầu như không tăng, chỉ khoảng 11,88 triệu tấn và còn giảm nhẹ. Nói cách khác, Việt Nam không “ăn theo” nhu cầu mà đang giành thị phần từ các đối thủ. Khi nhập khẩu từ Thổ Nhĩ Kỳ giảm, khoảng cách giữa hai nhà cung cấp lớn nhất nhanh chóng bị thu hẹp, khiến Mỹ trở thành chiến trường mà xi măng Việt Nam có cơ hội khẳng định vai trò trong chuỗi cung ứng xây dựng của họ.
Đằng sau con số ấn tượng này là sự dịch chuyển cơ cấu nguồn cung tại Mỹ. Hoạt động vận tải qua eo biển Hormuz bị gián đoạn do xung đột, tác động đến nguồn cung từ khu vực này. Khi các tuyến cung ứng truyền thống bị rủi ro, những nhà xuất khẩu có khả năng duy trì sản lượng và giá cạnh tranh như Việt Nam lập tức tiến lên. Đây là minh chứng cho thấy xuất khẩu Việt Nam sang Mỹ không chỉ dựa vào chi phí thấp mà còn nhờ thời điểm và độ tin cậy của nguồn cung. Tuy nhiên, dư địa tăng trưởng không phải vô hạn. Trong những tháng cuối năm, diễn biến ngành xi măng sẽ phụ thuộc nhiều vào giải ngân đầu tư công, các dự án hạ tầng lớn và khả năng hồi phục bất động sản trong nước. Nếu cầu nội địa bật lên, áp lực cân đối giữa thị trường trong nước và Mỹ sẽ đặt ra bài toán mới cho ngành xi măng Việt Nam.
Điện thoại và linh kiện: trụ cột công nghiệp giữ đà tăng xuất khẩu
Trong bức tranh xuất khẩu Việt Nam sang Mỹ, nhóm hàng điện thoại và linh kiện đang là trụ cột công nghiệp hiếm hoi duy trì tốc độ tăng hai chữ số. 7 tháng đầu năm, kim ngạch xuất khẩu điện thoại và linh kiện đạt khoảng 38,499 tỉ USD, tăng 18,6% so với cùng kỳ. Dù con số này được tính trên toàn bộ thị trường, Mỹ vẫn là một trong những điểm đến quan trọng của sản phẩm điện tử sản xuất tại Việt Nam. Cùng với Trung Quốc và Hàn Quốc, các đơn hàng từ Mỹ góp phần giữ nhịp hoạt động cho những khu công nghiệp điện tử, từ đó kéo cả chuỗi cung ứng phụ trợ. Câu hỏi không phải là “điện thoại và linh kiện” có còn là nhóm hàng chủ lực hay không, mà là Việt Nam có đủ sức nâng tỉ lệ nội địa hóa, giảm phụ thuộc nhập khẩu linh kiện để thật sự hưởng lợi nhiều hơn từ chuỗi giá trị này.
Đáng chú ý, xuất khẩu điện thoại và linh kiện sang Hàn Quốc đạt khoảng 3,98 tỉ USD trong 7 tháng, tăng 69,28% so với cùng kỳ. Đây là tín hiệu cho thấy Việt Nam đang trở thành cứ điểm sản xuất điện tử phục vụ cả khu vực, trong đó Mỹ là thị trường tiêu thụ trọng yếu. Khi Mỹ siết dần các chuỗi cung ứng rủi ro, những nhà máy có mặt tại Việt Nam càng có cơ hội trở thành nguồn cung “an toàn”. Tuy nhiên, sự an toàn này không miễn phí. Thuế quan Mỹ với hàng điện tử có thể thay đổi bất kỳ lúc nào nếu chính sách thương mại chuyển hướng, giống như cách họ vừa áp thuế Section 301 với mức phổ biến 12,5% cho nhiều dòng sản phẩm từ Việt Nam. Doanh nghiệp không thể ngủ yên trên những con số tăng trưởng, mà phải chuẩn bị kịch bản ứng phó với biến động thuế quan Mỹ.
Thủy sản Việt Nam: tôm gánh sức ép thuế quan Mỹ, nghêu và hạt tiêu lại tăng tốc
Trái ngược với công nghiệp, thủy sản Việt Nam đang trải qua giai đoạn đầy mâu thuẫn tại Mỹ: tổng xuất khẩu toàn ngành vẫn tăng, nhưng riêng thị trường này gần như đi ngang. 7 tháng đầu năm, xuất khẩu thủy sản Việt Nam đạt gần 6,8 tỉ USD, tăng 11,5%, trong khi kim ngạch sang Mỹ chỉ nhích 0,3% với hơn 1 tỉ USD. Tôm là trường hợp chịu áp lực nặng nhất. Trong cùng giai đoạn, xuất khẩu tôm đạt gần 2,8 tỉ USD, tăng 13,5%, nhưng riêng thị trường Mỹ lại giảm 11,4% xuống 357,5 triệu USD. Theo tính toán của VASEP, tổng nghĩa vụ thuế đối với một số doanh nghiệp tôm đông lạnh đã lên khoảng 19,62%, khi cộng cả thuế MFN, chống bán phá giá, chống trợ cấp và đặc biệt là khoản bổ sung 12,5% Section 301 áp dụng từ ngày 24/7. Khi chênh lệch thuế giữa Việt Nam và các đối thủ như Ấn Độ, Ecuador, Indonesia khoảng 2,5 điểm phần trăm, lợi thế cạnh tranh dựa trên giá gần như bị bào mòn.
Điều trớ trêu là trong khi tôm bị siết, một số mặt hàng thủy sản khác của Việt Nam lại tăng tốc tại Mỹ. Nghêu là ví dụ rõ nhất: 7 tháng đầu năm, xuất khẩu nghêu sang Mỹ đạt gần 13 triệu USD, tăng tới 62% và đưa Mỹ trở thành thị trường lớn thứ ba, chỉ sau Tây Ban Nha và Italy. Một trong những lợi thế của nghêu Việt Nam là nhiều vùng nuôi đã đáp ứng tiêu chuẩn quốc tế về phát triển bền vững, như vùng nuôi được chứng nhận MSC ở Bến Tre, cùng các vùng tại Tiền Giang, Trà Vinh, Nam Định, Ninh Bình. Trong khi đó, FAO ghi nhận nguồn cung nhuyễn thể hai mảnh vỏ tại một số khu vực bị ảnh hưởng bởi thời tiết, môi trường và gián đoạn sản xuất, tạo thêm dư địa cho những quốc gia có lợi thế nuôi trồng như Việt Nam. Điều này cho thấy, cùng một sân chơi thuế quan Mỹ, những ngành hàng có hàm lượng bền vững và chế biến sâu đang mở rộng cửa, thay vì chỉ dựa vào giá rẻ.
Thuế Section 301 và bài toán “hậu tăng trưởng” cho doanh nghiệp Việt
Áp lực thuế Section 301 với mức phổ biến 12,5% mà Mỹ áp lên hàng hóa Việt Nam từ ngày 24/7 không chỉ là một khoản chi phí bổ sung. Với thủy sản, doanh nghiệp còn phải tính thêm thuế MFN, thuế chống bán phá giá, chống trợ cấp, chi phí logistics và yêu cầu kỹ thuật, khiến tổng nghĩa vụ thuế với nhiều sản phẩm như tôm đông lạnh lên tới khoảng 19,6%. Khi khoảng cách thuế giữa các nguồn cung chỉ vài điểm phần trăm, nhà nhập khẩu Mỹ có xu hướng phân bổ đơn hàng sang các nước có chi phí thấp hơn. Nghĩa là cùng đứng trước thuế quan Mỹ, doanh nghiệp nào còn đua bằng giá sẽ là người thua đầu tiên. Trong ngắn hạn, thị trường Mỹ rõ ràng là bài toán khó cho thủy sản Việt Nam, nhưng áp lực này cũng buộc ngành phải nhìn lại mô hình tăng trưởng: kiểm soát tốt nguyên liệu, nâng chất lượng, tăng chế biến sâu và mở rộng thị trường thay vì chỉ trông vào vài nhóm sản phẩm chủ lực.
Tín hiệu tích cực là dù chịu nhiều sức ép, xuất khẩu Việt Nam sang Mỹ vẫn cho thấy khả năng thích nghi. Xi măng vươn lên nhà cung cấp số hai, điện thoại và linh kiện giữ vai trò trụ cột, trong khi những mặt hàng thủy sản có chứng chỉ bền vững như nghêu đang tận dụng tốt cơ hội nhu cầu quốc tế. Tuy nhiên, để biến nhu cầu này thành động lực tăng trưởng bền vững, ngành hàng cần đẩy mạnh liên kết vùng nuôi – doanh nghiệp, kiểm soát chất lượng nguyên liệu, giảm dần sản phẩm thô và sơ chế. Khi xuất khẩu Việt Nam sang Mỹ bước sang giai đoạn “hậu tăng trưởng dễ dãi”, câu hỏi không còn là bán được bao nhiêu, mà là sản phẩm nào đủ chất lượng, đủ minh bạch, đủ bền vững để vượt qua rào cản thuế quan Mỹ dài hạn.
