FDI chỉ tạo lực kéo khi doanh nghiệp Việt lớn lên cùng đơn hàng
Chuỗi cung ứng Việt Nam là mạng lưới doanh nghiệp, nhà máy và dịch vụ phối hợp để đưa nguyên liệu, linh kiện và sản phẩm qua các công đoạn sản xuất đến thị trường, trong đó liên kết với tập đoàn FDI có thể mở đường cho doanh nghiệp nội địa nâng cấp năng lực. Trong 9 tháng đầu năm 2026, vốn FDI thực hiện đạt 21,07 tỷ USD, cao nhất cùng kỳ trong 5 năm; công nghiệp chế biến, chế tạo chiếm 82,6%. Quy mô này mở ra nhu cầu lớn, nhưng không tự động biến thành đơn hàng cho doanh nghiệp trong nước. Tại Diễn đàn Doanh nghiệp Anh Quốc – Việt Nam ngày 29/10, Unilever Việt Nam nói sẽ tiếp tục mở rộng đầu tư, nội địa hóa nguồn cung và thúc đẩy công nghệ. Thông điệp đáng chú ý không phải tập đoàn mua thêm bao nhiêu, mà là liệu quan hệ mua bán có giúp nhà cung ứng nội địa làm được việc phức tạp hơn hay không.
Unilever có khoảng 600 nhà cung cấp, đồng thời nêu rõ yêu cầu kỹ thuật, phản hồi trong quá trình hợp tác và tạo cơ hội thương mại để đối tác có căn cứ đầu tư cải tiến. Đây là kiểu dẫn dắt cần thiết: tập đoàn FDI mở cửa thị trường và chia sẻ chuẩn đầu vào, còn nhà cung cấp phải chứng minh chất lượng ổn định, kiểm soát chi phí và chủ động xử lý vấn đề. Mục tiêu Nghị quyết 10-NQ/TW là khoảng 10.000 doanh nghiệp trong nước tham gia chuỗi cung ứng FDI vào năm 2030; song số lượng chỉ có ý nghĩa nếu đi kèm năng suất và khả năng đáp ứng chuẩn quốc tế. Nếu quan hệ chỉ dừng ở đặt hàng theo giá thấp, cơ hội sẽ không đủ sức tạo ra năng lực sản xuất dài hạn.
Một thay đổi trong quy trình có thể tạo lợi ích vượt khỏi nhà máy
Hợp tác giữa Unilever và nhà cung cấp bao bì Dynaplast tại Bắc Ninh cho thấy đơn hàng có thể trở thành động lực cải tiến vận hành. Trong dự án “Hole in the Wall”, hai nhà máy được kết nối để bao bì chuyển thẳng từ cơ sở Dynaplast sang dây chuyền Unilever, thay vì phải đóng thùng carton rồi chở bằng xe tải. Giải pháp loại bỏ nhu cầu khoảng 3.000 chuyến xe tải và 120.000 thùng carton mỗi năm; đến tháng 10/2026, mô hình ghi nhận gần 10 tấn vật liệu tái chế.
Giá trị ở đây không chỉ là giảm khâu trung gian. Khi hai bên phối hợp thiết kế lại luồng vật liệu và năng lượng, nhà cung cấp tham gia sâu hơn vào cách tổ chức sản xuất, thay vì chỉ giao sản phẩm theo thông số có sẵn. Unilever còn cung cấp nguồn hơi từ hệ thống lò hơi sinh khối cho đối tác, đồng thời thông qua Supplier Climate Programme hợp tác nâng năng lực quản lý phát thải. Những bước này không thể thay thế đầu tư công nghệ và nhân lực của doanh nghiệp Việt, nhưng cho thấy tập đoàn mua hàng có thể tạo môi trường để cải tiến diễn ra trong thực tế. Đó là kiểu liên kết đem lại lợi ích cho hoạt động sản xuất lẫn tác động môi trường, thay vì chỉ làm tăng số nhà cung cấp trên danh sách.
Hải Phòng có nhu cầu lớn, nhưng năng lực cung ứng chưa theo kịp
Hải Phòng đang thúc đẩy doanh nghiệp trong nước tham gia chuỗi sản xuất của các nhà đầu tư FDI, dựa trên nền công nghiệp, khu kinh tế và hạ tầng cảng biển. Trong 9 tháng năm 2026, chỉ số sản xuất công nghiệp của thành phố tăng 15,23%, riêng chế biến, chế tạo tăng 15,47%; vốn FDI thu hút đạt hơn 3,6 tỷ USD, tăng 64,4% so với cùng kỳ. Thành phố đặt mục tiêu đến năm 2030 có 300–350 doanh nghiệp công nghiệp hỗ trợ đủ năng lực tham gia chuỗi cung ứng của doanh nghiệp FDI và tập đoàn đa quốc gia; đến năm 2035, con số dự kiến là 450–500 doanh nghiệp.
Những chỉ tiêu ấy sẽ khó đạt nếu chỉ đếm dự án và vốn đầu tư. Lãnh đạo thành phố đã đề nghị các tập đoàn FDI tạo thêm cơ hội cho doanh nghiệp trong nước cung ứng linh kiện, phụ tùng và dịch vụ. Nhưng doanh nghiệp Việt cần được tiếp cận sớm thông tin về nhu cầu, yêu cầu kỹ thuật và kế hoạch phát triển nhà cung ứng; đồng thời phải cạnh tranh bằng chất lượng đồng đều, giao hàng đúng tiến độ, truy xuất nguồn gốc và năng lực cải tiến. Thiếu công nghệ, nhân lực, vốn đầu tư thiết bị và mặt bằng phù hợp khiến nhiều doanh nghiệp công nghiệp hỗ trợ khó đáp ứng đồng thời các điều kiện đó. Thu hút FDI mà không tháo gỡ những nút thắt này sẽ tạo ra sản lượng công nghiệp, nhưng chưa chắc tạo được mạng lưới cung ứng nội địa vững chắc.
Tại cuộc gặp doanh nghiệp ngày 13/10, Bí thư Thành ủy Hải Phòng Lê Ngọc Châu nhận định liên kết giữa doanh nghiệp lớn và nhỏ, giữa khu vực FDI và doanh nghiệp nội địa vẫn bất cập, chưa hình thành chuỗi bền vững. Nhận xét này chạm đúng điểm yếu: các nhà đầu tư thường đã có nhà cung cấp ổn định, nên doanh nghiệp mới phải chứng minh được cả giá lẫn chất lượng trước khi được thay thế hoặc bổ sung. Lợi thế địa lý và lao động chỉ giúp gõ cửa; năng lực vận hành mới quyết định có được ở lại hay không.
Đích đến không phải gia công nhiều hơn, mà là tạo giá trị cao hơn
Nhận đơn hàng là bước vào cửa; nâng cấp từ gia công sang sản xuất giá trị cao mới là phép thử quyết định. Sản xuất linh kiện theo bản vẽ giúp doanh nghiệp có kinh nghiệm và doanh thu, nhưng thường để lại ít quyền chủ động về thiết kế, công nghệ và biên lợi nhuận. Muốn tiến lên, doanh nghiệp cần tích lũy năng lực nghiên cứu, cải tiến sản phẩm, thiết kế và làm chủ quy trình, để có thể đưa ra giải pháp kỹ thuật thay vì chỉ thực hiện công đoạn được giao. Đây không phải bước nhảy có thể thực hiện bằng một hợp đồng. Nó đòi hỏi đầu tư dài hạn vào thiết bị, hệ thống quản lý chất lượng và đội ngũ kỹ thuật—những khoản mà nhiều doanh nghiệp vừa và nhỏ khó tự gánh nếu thiếu đơn hàng ổn định, tín dụng phù hợp và hỗ trợ chuyên sâu.
Vì vậy, trách nhiệm không thể đặt riêng lên nhà cung cấp. Các doanh nghiệp FDI cần chia sẻ sớm nhu cầu, hỗ trợ kỹ thuật và tư vấn cải tiến quy trình; cơ quan quản lý cần kết nối doanh nghiệp với đầu mối hỗ trợ công nghệ, mặt bằng và nhân lực. Phía doanh nghiệp Việt phải coi mỗi đơn hàng là cơ hội học hỏi có mục tiêu, chứ không chỉ là sản lượng cần giao. Unilever cho biết trong chặng tiếp theo muốn mở rộng cả quy mô sản xuất lẫn cơ hội dành cho doanh nghiệp Việt. Cam kết ấy đáng được đo bằng việc nhà cung ứng có thể đảm nhận thêm khâu kỹ thuật, nâng tỷ lệ nội địa hóa và tạo ra sản phẩm tốt hơn hay không. FDI chỉ thật sự kéo được năng lực trong nước khi quan hệ mua bán chuyển thành quá trình cùng nâng chuẩn.
