Nội địa hóa chuỗi cung ứng: từ khẩu hiệu thành chiến lược sống còn
Nội địa hóa chuỗi cung ứng là chiến lược tăng tỷ lệ sử dụng nguyên liệu, linh kiện, dịch vụ và công nghệ từ các nhà cung cấp trong nước, qua đó giảm phụ thuộc nhập khẩu, nâng giá trị gia tăng, củng cố năng lực tự chủ sản xuất và tạo nền tảng để doanh nghiệp tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu một cách bền vững. Việc nâng tỷ lệ nội địa hóa, phát triển công nghiệp hỗ trợ Việt Nam và tăng cường liên kết giữa doanh nghiệp trong nước với khu vực FDI được các chuyên gia đánh giá là bộ ba điều kiện để doanh nghiệp Việt Nam bước lên nấc thang cao hơn trong chuỗi cung ứng toàn cầu. Nếu vẫn chủ yếu gia công, lắp ráp với đầu vào ngoại, nền kinh tế sẽ tiếp tục ở vị thế dễ bị tổn thương trước biến động thuế, tiêu chuẩn kỹ thuật và cạnh tranh thu hút đầu tư.
Vì sao cơ hội chuỗi cung ứng toàn cầu đang gõ cửa doanh nghiệp Việt?
Chuỗi cung ứng toàn cầu đang bị tái định hình bởi tái cấu trúc sản xuất, cạnh tranh thương mại, xung đột địa chính trị và yêu cầu đa dạng hóa nguồn cung. Trong bối cảnh đó, Việt Nam với độ mở kinh tế cao, mạng lưới hiệp định thương mại, vị trí địa kinh tế thuận lợi và năng lực sản xuất cải thiện trở thành điểm đến của dòng vốn quốc tế tìm kiếm nơi vừa đảm bảo chi phí, chất lượng, tốc độ, vừa ổn định. Theo ThS. Nguyễn Anh Dương, Việt Nam tiếp tục đạt kết quả tích cực trong thu hút FDI, đặc biệt từ Singapore, Trung Quốc và Hàn Quốc. Tuy nhiên, đi cùng cơ hội là sức ép mới: doanh nghiệp phải đáp ứng các tiêu chí về truy xuất nguồn gốc, điều kiện lao động, phát thải khí nhà kính, kinh tế tuần hoàn, vật liệu tái chế và cả hộ chiếu sản phẩm số. Ai chậm thích ứng sẽ bị loại khỏi cuộc chơi.
Công nghiệp hỗ trợ: mắt xích quyết định nội địa hóa chuỗi cung ứng
Điểm nghẽn lớn nhất của nội địa hóa chuỗi cung ứng nằm ở công nghiệp hỗ trợ Việt Nam. Ngay trong ngành xuất khẩu giày dép Việt Nam – hiện đứng thứ hai thế giới với khoảng 10% tổng nguồn cung toàn cầu – năng lực tự chủ nguyên phụ liệu vẫn chưa tương xứng, khiến doanh nghiệp chịu rủi ro về nguồn cung, quy tắc xuất xứ và tiêu chuẩn thị trường. TS. Phạm Văn Quân nhấn mạnh Việt Nam cần chuyển từ mô hình tăng trưởng dựa nhiều vào gia công, lắp ráp sang phát triển năng lực sản xuất trong nước, trong đó công nghiệp hỗ trợ giữ vai trò quan trọng. Chương trình phát triển công nghiệp hỗ trợ giai đoạn 2026-2035 đặt mục tiêu nâng tỷ lệ nội địa hóa ở các ngành điện tử, cơ khí, ô tô, dệt may và da giày. Nếu chương trình này chỉ dừng ở hỗ trợ rải mỏng, không tạo được cụm doanh nghiệp cung ứng chuyên sâu, nội địa hóa chuỗi cung ứng sẽ khó bước qua ngưỡng quyết định.
Liên kết doanh nghiệp FDI – nội địa: từ quan hệ thuê gia công đến đồng xây chuỗi
Cấu trúc xuất khẩu hiện nay cho thấy khu vực FDI chiếm khoảng 79,9% tổng kim ngạch, trong khi doanh nghiệp trong nước chỉ khoảng 20,1%. Đây là tín hiệu rõ ràng: doanh nghiệp FDI đang nắm các khâu giá trị cao, còn doanh nghiệp nội địa chủ yếu đứng ngoài hoặc làm nhà gia công cấp thấp. Muốn thay đổi, không thể chỉ tăng thêm dự án FDI, mà phải chuyển từ tư duy thu hút theo số lượng sang lựa chọn có chọn lọc, ưu tiên dự án công nghệ cao, đổi mới sáng tạo và có khả năng tạo liên kết với doanh nghiệp Việt Nam. Dòng vốn FDI cần được định hướng để hình thành doanh nghiệp FDI liên kết với nhà cung cấp nội địa, chuyển giao công nghệ và xây dựng chuỗi sản xuất tự chủ hơn, thay vì những “ốc đảo sản xuất” biệt lập. Nếu không ép được bài toán liên kết trong hợp đồng và chính sách, khu vực FDI sẽ tiếp tục tăng trưởng mà phần giá trị giữ lại trong nước vẫn mỏng.
Giày dép: ngành đi trước trong tái cấu trúc và nội địa hóa chuỗi sản xuất
Xuất khẩu giày dép Việt Nam đang đứng ở vị thế hiếm có: năng lực sản xuất lớn, hệ sinh thái tương đối hoàn chỉnh và cơ hội đón thêm dòng vốn tái cấu trúc chuỗi cung ứng. Vietnam Footwear Summit với chủ đề định hình chuỗi cung ứng mới trong sản xuất giày dép tại Việt Nam và châu Á quy tụ doanh nghiệp sản xuất, thương hiệu quốc tế, nhà công nghệ và tổ chức liên quan đến môi trường, lao động, quản trị chuỗi cung ứng. Đây không chỉ là sự kiện xúc tiến thương mại mà còn là diễn đàn để ngành giày dép tái thiết kế chuỗi sản xuất theo hướng sâu hơn, xanh hơn và số hóa hơn. Tuy vậy, nếu không nhanh chóng phát triển khu, cụm công nghiệp chuyên ngành, nền tảng kết nối nguyên phụ liệu, nghiên cứu vật liệu mới và vật liệu xanh, ngành sẽ mắc kẹt ở khâu gia công. Giày dép đang có cơ hội trở thành hình mẫu nội địa hóa chuỗi cung ứng; câu hỏi là doanh nghiệp có dám đầu tư dài hạn và chấp nhận tái cấu trúc không dễ dàng.
