Đại học tinh hoa là gì và vì sao Việt Nam phải nhắm tới?
Đại học tinh hoa là những cơ sở giáo dục đại học có chất lượng đào tạo, nghiên cứu khoa học đại học và ảnh hưởng học thuật thuộc nhóm hàng đầu trong nước và có uy tín quốc tế, giữ vai trò dẫn dắt tri thức, đổi mới sáng tạo và đào tạo nhân tài cho nền kinh tế tri thức. Việt Nam chọn xây dựng đại học tinh hoa không phải để có vài “ngọn cờ thi đua”, mà để có những trung tâm tri thức đủ sức kéo cả hệ thống phát triển giáo dục đại học tiến lên. Theo dự thảo chiến lược, đến năm 2030, hệ thống đại học phải nâng rõ năng lực đào tạo, nghiên cứu, từng bước hình thành hạ tầng tri thức ngang tầm khu vực và các trung tâm xuất sắc hàng đầu. Nếu không có những đại học hàng đầu thực chất dẫn dắt, mục tiêu này sẽ chỉ dừng ở khẩu hiệu.
Ba đại học mở màn cuộc đua tinh hoa: Bước đi đúng nhưng không dễ
Ngày 10/8, tại hội thảo về phát triển mô hình đại học tinh hoa, xuất sắc, Bộ Giáo dục và Đào tạo cho biết ba trường đầu tiên đăng ký trở thành đại học tinh hoa Việt Nam là Đại học Quốc gia Hà Nội, Đại học Quốc gia TP.HCM và VinUni. Đây là ba cái tên có tiềm lực, nhưng việc đăng ký mới là tuyên bố tham vọng, không phải gắn luôn danh hiệu. Đại diện cơ quan quản lý nhấn mạnh các trường chỉ được giao nhiệm vụ phát triển thành đại học tinh hoa, và danh hiệu này sẽ chịu cơ chế “vào – ra” theo chu kỳ đánh giá chất lượng, không tồn tại bất biến. Nói cách khác, cuộc chơi này giống một giải đấu khắc nghiệt: vào bảng A chưa đủ, giữ được vị trí mới là thước đo chất lượng đào tạo đại học và năng lực nghiên cứu lâu dài.
Chín đặc trưng: Bộ “khung xương” của đại học tinh hoa made in Việt Nam
Muốn trở thành đại học hàng đầu, ba trường đăng ký không thể chỉ tăng hạng xếp hạng quốc tế; họ phải tiệm cận chín đặc trưng của đại học tinh hoa. Một là chất lượng tuyển sinh rất cao, với tiêu chuẩn đầu vào khắt khe và khả năng thu hút sinh viên quốc tế giỏi. Hai là đội ngũ giảng viên hàng đầu với nhiều giáo sư có uy tín quốc tế, công bố khoa học chất lượng và giải thưởng lớn. Ba là nghiên cứu xuất sắc, có công bố trên tạp chí hàng đầu, bằng sáng chế, chuyển giao công nghệ và khả năng thu hút kinh phí nghiên cứu lớn. Bốn là đào tạo gắn với nghiên cứu, từng sinh viên sớm tham gia nhóm nghiên cứu. Năm là tự chủ đại học cao về học thuật, tài chính, nhân sự. Sáu là ảnh hưởng xã hội lớn, tham gia giải quyết các vấn đề quốc gia.
Bảy là vai trò trung tâm đổi mới sáng tạo, hình thành doanh nghiệp khởi nguồn và hệ sinh thái khởi nghiệp. Tám là quốc tế hóa mạnh với chương trình dạy bằng tiếng Anh, hợp tác cùng các đại học hàng đầu thế giới, thu hút giảng viên – sinh viên quốc tế. Chín là mạng lưới cựu sinh viên rộng, lan tỏa toàn cầu. Những đặc trưng này không phải “check list” hình thức; thiếu một trụ cột, khái niệm đại học tinh hoa Việt Nam sẽ rỗng ruột. Theo nhiều chuyên gia tại hội thảo, đại học tinh hoa chỉ có ý nghĩa khi chất lượng đào tạo đại học, năng lực nghiên cứu, đổi mới sáng tạo và đóng góp cho phát triển được nhìn thấy qua tác động thực sự đối với đất nước.
Chiến lược quốc gia: 3–5 đại học tinh hoa và 25–30 trường trọng điểm để kéo cả hệ thống
Dự thảo Chiến lược phát triển giáo dục đại học đặt mục tiêu đến 2030 có khoảng 8–10 cơ sở thuộc nhóm 200 châu Á và 3–5 cơ sở hàng đầu thế giới. Quan trọng hơn, Việt Nam định hướng xây dựng 3–5 cơ sở giáo dục đại học tinh hoa, cùng khoảng 25–30 cơ sở giáo dục đại học trọng điểm chiến lược theo ngành, vùng, lĩnh vực, giữ vai trò dẫn dắt. Đây là cách phân tầng để tập trung nguồn lực thay vì “đi dàn hàng ngang”. Với nhóm đại học tinh hoa, yêu cầu là nghiên cứu đỉnh cao, cạnh tranh quốc tế và cung cấp nhân lực, sản phẩm khoa học – công nghệ có tác động đến nền kinh tế. Còn các trường trọng điểm khác đảm nhiệm cung cấp nguồn nhân lực trình độ cao cho thị trường lao động, tránh tình trạng mọi trường đều muốn gắn mác “tinh hoa” nhưng không trường nào thật sự mạnh.
Từ khẩu hiệu đến năng lực: Điều kiện để ba đại học bứt phá
Để ba đại học đã đăng ký bứt phá, điều kiện tiên quyết là cam kết chất lượng gắn với trách nhiệm quốc gia. Lãnh đạo một trường nhấn mạnh đại học tinh hoa phải đào tạo nhân tài, sáng tạo tri thức mới, phát triển công nghệ chiến lược và tạo ra chuẩn mực mới, chứ không chỉ là nơi có nhiều bài báo. Điều này đòi hỏi đầu tư tương xứng, quyền tự chủ thực chất và năng lực quản trị đạt chuẩn quốc tế, cùng cam kết chung của Nhà nước, nhà trường, giảng viên, người học và doanh nghiệp. Hệ thống cũng cần cơ chế “vào – ra” rõ ràng dựa trên đánh giá chất lượng định kỳ, để danh hiệu không trở thành lá chắn cho trì trệ. Việc các cơ quan truyền thông tổ chức diễn đàn chất vấn về khả năng hình thành đại học tinh hoa, cách phân tầng và đầu tư hiệu quả cho thấy áp lực dư luận là yếu tố lành mạnh buộc các bên phải nghiêm túc với mục tiêu này.
