AI không còn là chuyện trên trời: vì sao phải bắt đầu từ thôn, xã?
Phổ cập AI cộng đồng là cách các địa phương tổ chức đào tạo kỹ năng AI thiết thực cho mọi tầng lớp dân cư, từ nông dân, người lao động cho đến cán bộ, giúp họ biết dùng các công cụ trí tuệ nhân tạo trên điện thoại và máy tính để học tập, làm việc, sản xuất, đồng thời hiểu rủi ro, biết tự bảo vệ dữ liệu và kiểm chứng thông tin do AI tạo ra. Khi trí tuệ nhân tạo len vào từng xóm thôn, câu hỏi không còn là “AI có hiện diện hay không”, mà là “người dân có được trao năng lực để dùng AI theo cách có lợi cho mình hay không”. Xã Hương Sơn, một số thôn ở miền núi và các tỉnh như Ninh Bình, Bắc Ninh đang cho thấy một câu trả lời khá rõ: muốn chuyển đổi số thực chất thì phải bắt đầu từ người dân bình thường, với những lớp “Bình dân học AI” giản dị nhưng cầm tay chỉ việc.
Hương Sơn và mô hình “Bình dân học vụ số”: AI đi bộ vào làng
Tại xã Hương Sơn, việc phổ cập AI được triển khai không phải như một phong trào ngắn hạn mà gắn chặt với kế hoạch phát triển nhân lực AI cấp tỉnh và chương trình quốc gia về AI đến năm 2030, định hướng 2035. Ủy ban xã đẩy mạnh tuyên truyền, phổ biến kiến thức, kỹ năng AI tới cán bộ và người dân, coi AI là công cụ hỗ trợ học tập, sản xuất, kinh doanh chứ không phải món đồ xa xỉ. Mô hình này khôn ngoan ở chỗ lồng ghép vào chuyển đổi số và phong trào “Bình dân học vụ số”, dựa vào Tổ công nghệ số cộng đồng, trung tâm học tập cộng đồng, nhà văn hóa để hướng dẫn người dân sử dụng AI an toàn, có trách nhiệm, đặc biệt là người cao tuổi và lao động ít điều kiện tiếp cận công nghệ. Thay vì buộc nông dân phải hiểu khái niệm phức tạp, họ được dạy cách dùng AI để tìm thông tin, soạn thảo nội dung, phân tích dữ liệu nhỏ phục vụ học tập, quảng bá sản phẩm, nâng hiệu quả công việc hàng ngày.
Từ thôn Cốc Lải đến Ninh Bình: chiến lược AI địa phương phải chạm tới từng hộ
Mô hình “đưa kỹ năng AI đến từng hộ dân” cho thấy khi AI được dạy bằng ngôn ngữ đời sống, người dân vùng quê tiếp nhận nhanh hơn nhiều so với định kiến. Các lớp học tổ chức ngay tại nhà văn hóa thôn Cốc Lải, Phiêng Puốc cũ và nhà họp thôn Bản Nhàm cũ, tập trung vào nhu cầu thiết thực như tìm kiếm thông tin, tạo nội dung, dịch thuật, hỗ trợ học tập, lao động, sản xuất. “Mô hình thu hút 163/200 hộ dân tham gia, đạt 81,5%, vượt chỉ tiêu đề ra”. Cách dạy “cầm tay chỉ việc” – mỗi học viên được hướng dẫn trực tiếp trên chính chiếc điện thoại của mình – giúp họ hình thành kỹ năng dùng và khai thác AI cho công việc hằng ngày. Trong khi đó, Ninh Bình đi theo hướng chiến lược AI địa phương: yêu cầu tất cả cơ quan, đơn vị, địa phương xây kế hoạch triển khai Chiến lược quốc gia về trí tuệ nhân tạo đến 2030, tầm nhìn 2045, ưu tiên phát triển nhân lực AI, chuẩn hóa dữ liệu và xây dựng hạ tầng ứng dụng AI trên địa bàn.
Bắc Ninh: đào tạo kỹ năng AI để mở rộng cơ hội việc làm cho thanh niên
Nếu Hương Sơn và các thôn vùng núi cho thấy AI vùng quê có thể bắt đầu từ nhà văn hóa, thì Bắc Ninh lại đặt trọng tâm vào lớp trẻ. Thành đoàn ký thỏa thuận hợp tác giai đoạn 2026–2030 với một trường cao đẳng công nghệ để tập huấn thực hành ứng dụng AI và công nghệ mới trong học tập, công tác Đoàn và phong trào thanh thiếu nhi. Trường này dùng thế mạnh về công nghệ, đội ngũ giảng viên, chuyên gia và hạ tầng số để tổ chức các chương trình tập huấn, chuyên đề về AI, dữ liệu, điện toán đám mây, an toàn thông tin và kỹ năng chuyển đổi số cho cán bộ Đoàn, Hội. Hai bên còn đưa kiến thức, kỹ năng số vào chương trình rèn luyện cán bộ; tổ chức ngày hội nghề nghiệp số, tọa đàm về xu hướng việc làm, nhu cầu tuyển dụng; tạo điều kiện cho sinh viên tham quan doanh nghiệp, thực tập, tiếp cận việc làm phù hợp. Đây là cách phổ cập AI cộng đồng vừa nâng năng lực số, vừa gắn chặt với cơ hội thu nhập thực tế cho thanh niên địa phương.
Chiến lược AI địa phương: từ báo cáo định kỳ đến thay đổi đời sống
Ninh Bình cho thấy một mặt trận khác của chiến lược AI địa phương: kỷ luật thực thi. Tỉnh yêu cầu các cơ quan, đơn vị, địa phương khẩn trương xây dựng kế hoạch để hoàn thành các chỉ tiêu, nhiệm vụ của Chiến lược quốc gia về AI, ưu tiên giai đoạn 2026–2027. Trọng tâm là phát triển nhân lực, số hóa – làm sạch dữ liệu và xây dựng nền tảng, hạ tầng, ứng dụng trí tuệ nhân tạo. Đồng thời, công tác tuyên truyền, lồng ghép kiến thức, kỹ năng AI vào chương trình từng ngành, lĩnh vực được nhấn mạnh nhằm nâng cao nhận thức, thúc đẩy nghiên cứu, phát triển và sử dụng AI an toàn, có trách nhiệm. Tỉnh cũng yêu cầu báo cáo định kỳ: trước 15/11 hằng năm, các đơn vị phải tổng hợp tiến độ gửi Sở Khoa học và Công nghệ; sở sẽ tổng hợp báo cáo Bộ và tỉnh trước 30/11. Nếu những báo cáo ấy không chỉ là thủ tục mà luôn gắn với những lớp học ở nhà văn hóa, những buổi tập huấn cho thanh niên, thì chiến lược AI sẽ chuyển từ giấy tờ thành thay đổi cụ thể trong đời sống, lao động, sản xuất – như những gì đã bắt đầu ở Hương Sơn và thôn Cốc Lải.
