Kỷ nguyên trường thọ: sống lâu phải đi cùng sống khỏe
Kỷ nguyên trường thọ là thời kỳ mà tuổi thọ con người liên tục tăng nhờ tiến bộ y học, dinh dưỡng và điều kiện sống, khiến số năm chúng ta tồn tại kéo dài hơn đáng kể, song nếu hệ thống chăm sóc sức khỏe người cao tuổi, an sinh xã hội và môi trường sống không được thiết kế lại, những năm sống thêm ấy rất dễ gắn với bệnh tật, phụ thuộc và cô đơn thay vì sức khỏe lâu dài và chất lượng cuộc sống tốt. Đây là mấu chốt mà nhiều quốc gia còn chưa sẵn sàng nhìn thẳng. Tuổi thọ tăng là thành quả xã hội, nhưng chất lượng cuộc sống ở tuổi cao không tự động theo kịp. Khoảng cách giữa tuổi thọ và số năm sống khỏe đã trở thành chỉ báo đáng lo: tuổi thọ trung bình của người Việt khoảng 74,7–75 năm, trong khi số năm sống khỏe mạnh chỉ khoảng 65,4 năm. Nghĩa là gần một thập kỷ cuối đời, nhiều người sống cùng bệnh mạn tính hoặc suy giảm chức năng. Nếu hệ thống y tế trường thọ không thay đổi, kỷ nguyên trường thọ sẽ là kỷ nguyên gánh nặng chứ không phải cơ hội.
Già hóa dân số: áp lực chưa từng có với y tế và an sinh
Già hóa dân số không còn là câu chuyện riêng của các nước giàu; đó là một biến đổi mang tính cấu trúc ở cấp độ toàn cầu, buộc mọi hệ thống phải tính lại từ y tế đến thị trường lao động. Theo Tổ chức Y tế Thế giới, số người từ 60 tuổi trở lên sẽ tăng từ khoảng 1,2 tỷ hiện nay lên 2,1 tỷ vào năm 2050, tương đương 20% dân số thế giới. Đây là con số không thể bỏ qua khi bàn về chăm sóc sức khỏe người cao tuổi. Việt Nam đang bước vào giai đoạn già hóa dân số với tốc độ nhanh. Đến năm 2025, dự kiến có khoảng 16,5 triệu người từ 60 tuổi trở lên, chiếm khoảng 16% dân số, và sẽ bước vào thời kỳ dân số già từ năm 2034. Trong bối cảnh đó, bài toán an sinh trở nên gay gắt: tỷ lệ người cao tuổi chưa có lương hưu hoặc trợ cấp hưu trí chính thức còn cao, gây áp lực cho hệ thống bảo trợ xã hội và gia đình. Già hóa đã vượt khỏi phạm vi một vấn đề y tế hay an sinh đơn lẻ, mà là bài toán về lao động, đô thị, công nghệ và gắn kết giữa các thế hệ.
Tư duy lại hệ thống y tế: từ chữa bệnh sang quản lý sức khỏe lâu dài
Nếu vẫn nhìn người cao tuổi chủ yếu như “bệnh nhân cần chữa trị”, hệ thống y tế sẽ mãi đuổi theo hậu quả thay vì xây dựng sức khỏe lâu dài. Hưởng ứng Ngày Quốc tế Người cao tuổi 1/10 với chủ đề “Kỷ nguyên trường thọ: Tư duy lại hệ thống y tế hướng tới cuộc sống lâu dài hơn”, ngành y tế Việt Nam đang tăng cường các giải pháp chăm sóc sức khỏe người cao tuổi, tập trung vào phát hiện sớm bệnh, quản lý bệnh mạn tính và duy trì khả năng vận động, tự chăm sóc. Đó là bước chuyển tư duy quan trọng. Theo Bộ Y tế, trung bình mỗi người cao tuổi mắc khoảng 3 bệnh mạn tính. Đồng mắc khiến điều trị phức tạp, dùng nhiều thuốc và cần theo dõi sát để tránh biến chứng. Vì vậy, chăm sóc sức khỏe người cao tuổi đang được chuyển từ mô hình chủ yếu điều trị bệnh sang quản lý sức khỏe liên tục. Nghị quyết về khám sức khỏe định kỳ, sàng lọc, quản lý bệnh mạn tính và sổ sức khỏe điện tử đặt trọng tâm vào phòng ngừa và quản lý sức khỏe lâu dài. Từ năm 2026, người cao tuổi được khám sức khỏe định kỳ, khám sàng lọc miễn phí ít nhất một lần mỗi năm và lập hồ sơ quản lý. Nếu triển khai thực chất, đây sẽ là nền tảng của một hệ thống y tế trường thọ đúng nghĩa.
Thiết kế lại cả xã hội cho cuộc sống dài lâu
Nhìn nhận người cao tuổi chỉ như nhóm cần trợ cấp là một sai lầm chiến lược. Chủ đề “Thiết kế lại hệ thống cho cuộc sống dài lâu” mà Liên hợp quốc lựa chọn nhấn mạnh yêu cầu điều chỉnh đồng bộ y tế, an sinh, việc làm và chăm sóc để thích ứng với kỷ nguyên trường thọ. Tháng hành động vì Người cao tuổi với khẩu hiệu “Cộng đồng chung tay chăm sóc tích hợp Người cao tuổi trong xu thế già hóa dân số” khẳng định chăm sóc là trách nhiệm chia sẻ giữa Nhà nước, ngành y tế, cộng đồng và gia đình. Việt Nam đang xây dựng mạng lưới an sinh đa tầng. Nghị quyết 42 đặt mục tiêu đến năm 2030 có 60% số người sau độ tuổi nghỉ hưu được hưởng lương hưu, bảo hiểm xã hội hằng tháng hoặc trợ cấp hưu trí xã hội. Trong khi đó, những mô hình chăm sóc ban ngày, chăm sóc tại cộng đồng cho người cao tuổi cần theo dõi sức khỏe nhưng chưa phải điều trị nội trú đang được nghiên cứu và triển khai. Thị trường lao động cũng phải mở cơ hội việc làm phù hợp, nhà ở và giao thông phải thân thiện với tuổi già, công nghệ phải hỗ trợ tự chăm sóc và kết nối xã hội. Kinh tế, đô thị và chính sách thế hệ không thể đứng ngoài cuộc.
Xây lại hợp đồng giữa các thế hệ trong kỷ nguyên trường thọ
Điều khó nhất không phải chỉ là thiết kế thêm dịch vụ, mà là viết lại “hợp đồng xã hội” giữa các thế hệ. Già hóa dân số đang tác động trực tiếp đến tuổi nghỉ hưu, hệ thống lương hưu, chi tiêu y tế, nhà ở và cả cách tổ chức chăm sóc trong gia đình. Điểm chung ở nhiều nước là người cao tuổi được nhìn nhận không chỉ là đối tượng cần chăm sóc, mà còn là nguồn lực xã hội với kinh nghiệm và khả năng tiếp tục đóng góp. Nếu chúng ta giữ họ bên lề, chúng ta tự làm nghèo chính mình. Việt Nam đã bước những bước đầu trong việc thích ứng, nhưng khoảng cách giữa tuổi thọ và số năm sống khỏe cho thấy con đường còn dài. Hệ thống y tế trường thọ, mạng lưới an sinh, môi trường đô thị và vai trò cộng đồng phải cùng được thiết kế lại quanh một câu hỏi mới: làm thế nào để mọi người có thể sống khỏe, độc lập và tiếp tục hữu ích khi tuổi thọ kéo dài? Nếu trả lời được, tuổi già sẽ không là gánh nặng, mà là giai đoạn thứ hai của sự trưởng thành xã hội.
