Kỷ nguyên trường thọ: Sống lâu không còn là mục tiêu đủ
Xã hội già hóa là bối cảnh trong đó ngày càng nhiều người bước vào độ tuổi 60 trở lên, tuổi thọ tăng nhờ tiến bộ y học, dinh dưỡng và điều kiện sống, buộc các quốc gia, cộng đồng và từng gia đình phải tổ chức lại hệ thống chăm sóc sức khỏe, an sinh và môi trường sống để đảm bảo mỗi năm sống thêm đều mang ý nghĩa, phẩm giá và khả năng tự lập cho người cao tuổi.
Tuổi thọ con người đang tăng trên toàn cầu, phản ánh thành quả của y học, dinh dưỡng và điều kiện sống tốt hơn. Nhưng nếu thêm 5–10 năm sống mà phần lớn thời gian nằm viện hoặc phụ thuộc con cháu thì đó không phải là thành công. Thách thức lớn nhất hiện nay là khoảng cách giữa tuổi thọ và số năm sống khỏe: tại Việt Nam, tuổi thọ trung bình khoảng 74,7–75 tuổi, trong khi số năm sống khỏe chỉ khoảng 65,4 năm. "Kỷ nguyên Trường thọ" vì vậy không chỉ hỏi chúng ta sống thêm bao nhiêu năm, mà buộc phải hỏi xã hội sẽ tổ chức những năm tháng ấy như thế nào. Nếu tiếp tục coi lão hóa dân số là vấn đề riêng của ngành y tế, chúng ta sẽ trả giá bằng sự quá tải bệnh viện, kiệt sức của người chăm sóc và lãng phí kinh nghiệm của cả một thế hệ.
Già hóa dân số: Từ vấn đề demography đến bài toán thiết kế hệ thống
Lão hóa dân số đang diễn ra với tốc độ chưa từng có: theo WHO, đến năm 2030, cứ 6 người trên thế giới sẽ có một người từ 60 tuổi trở lên, và đến 2050, nhóm này dự kiến đạt 2,1 tỷ, với khoảng 426 triệu người từ 80 tuổi trở lên. Đây không còn là câu chuyện riêng của các nước giàu; đến năm 2050, khoảng 80% người cao tuổi sẽ sống tại các nước thu nhập thấp và trung bình, buộc các quốc gia phải tính lại mô hình phát triển, từ lao động đến an sinh và đô thị. Việt Nam cũng đang bước nhanh vào quá trình già hóa dân số, với dự báo khoảng 16,5 triệu người từ 60 tuổi trở lên vào năm 2025, chiếm khoảng 16% dân số, và sẽ chính thức bước vào thời kỳ dân số già từ 2034.
Điều nguy hiểm là chúng ta vẫn ứng xử như thể cấu trúc dân số chưa thay đổi. Lão hóa dân số đã vượt khỏi phạm vi của một vấn đề y tế hay an sinh để trở thành bài toán về lao động, đô thị, công nghệ và gắn kết giữa các thế hệ. Thị trường lao động phải chấp nhận rằng nghỉ hưu ở một mốc cố định không còn phù hợp; nhà ở, giao thông và công nghệ phải thích ứng với nhu cầu đa dạng của người lớn tuổi; chăm sóc sức khỏe lâu dài phải được xem như một phần hạ tầng thiết yếu của xã hội. Nếu tiếp tục trông chờ gia đình tự xoay xở, chúng ta sẽ tạo ra áp lực khổng lồ lên phụ nữ trung niên – những người vừa nuôi con, vừa chăm cha mẹ, vừa đi làm – trong khi xã hội mất đi cơ hội tận dụng "kinh tế bạc" và tri thức của người cao tuổi.
Sức khỏe người cao tuổi: Không chỉ chống bệnh mà phải bảo vệ tự lập
Nếu tuổi thọ và sức khỏe là hai đường thẳng, thì đường sức khỏe đang tụt lại phía sau. WHO nhấn mạnh rằng những năm sống thêm cần trở thành những năm sống khỏe, có phẩm giá và tiếp tục đóng góp. Tuy nhiên, cứ 6 người cao tuổi thì có 1 người từng trải qua một hình thức bạo lực hoặc bị lạm dụng, và khoảng 15% người từ 70 tuổi trở lên sống chung với rối loạn sức khỏe tâm thần. Cô đơn, cô lập xã hội, nhà ở kém an toàn hay kỳ thị tuổi tác đều âm thầm bào mòn sức khỏe người cao tuổi. Khi hệ thống chỉ tập trung vào chữa bệnh mạn tính mà bỏ qua khả năng vận động, tự chăm sóc, kết nối xã hội, chúng ta đẩy người lớn tuổi vào tình trạng "sống lâu trong lệ thuộc" – điều không ai mong muốn, kể cả họ.
Chăm sóc sức khỏe người cao tuổi vì thế phải là chăm sóc toàn diện. Một bữa ăn phù hợp, thói quen vận động đều đặn và sự đồng hành của con cháu đều góp phần giúp duy trì nhịp sống chủ động. Khuyến nghị của cơ quan y tế cho thấy dinh dưỡng là nền tảng: người cao tuổi nên ăn cân đối, đa dạng, tăng rau xanh, trái cây, kiểm soát muối, đường, chất béo và lượng nước, tùy tình trạng bệnh nền. Vận động thể lực – đi bộ, đạp xe, tập dưỡng sinh – cùng với hạn chế ngồi lâu giúp bảo vệ tim mạch, cơ xương khớp và sức khỏe tinh thần. Bên cạnh kiểm soát bệnh mạn tính, phòng bệnh truyền nhiễm, trong đó có tiêm vaccine cúm cho nhóm nguy cơ cao, phải trở thành phần thường quy của chăm sóc sức khỏe lâu dài. Nếu bỏ qua hai trụ cột dự phòng và tinh thần, mọi cố gắng điều trị sẽ luôn đuổi theo hậu quả.
Thiết kế lại hệ thống: Từ khẩu hiệu “kính lão” đến cấu trúc hỗ trợ tuổi già
Điểm tích cực là thế giới đã bắt đầu dịch chuyển tư duy. Ngày 14/12/1990, Đại hội đồng Liên Hợp Quốc thông qua Nghị quyết 45/106, chọn ngày 1/10 hằng năm là Ngày Quốc tế Người cao tuổi, như một lời nhắc về trách nhiệm bảo vệ quyền và nâng cao chất lượng sống của người cao tuổi. Nhân dịp 1/10 năm 2026, Liên Hợp Quốc chọn chủ đề "Kỷ nguyên Trường thọ: Thiết kế lại hệ thống cho cuộc sống dài lâu", nhấn mạnh yêu cầu điều chỉnh hệ thống y tế, an sinh, việc làm và chăm sóc để thích ứng với một xã hội có tuổi thọ ngày càng cao. Với thông điệp nhân ngày này, Tổng Thư ký António Guterres ghi nhận vai trò quan trọng của người cao tuổi trong gia đình, cộng đồng, kinh tế và kêu gọi các quốc gia đảm bảo cuộc sống dài hơn cũng là cuộc sống có lựa chọn, an toàn và phẩm giá.
Những quốc gia đi trước cho thấy xã hội già hóa không đồng nghĩa suy yếu, nếu biết tổ chức lại hệ thống. Một nước đã xây dựng bảo hiểm chăm sóc dài hạn, kết nối dịch vụ y tế và hỗ trợ tại nhà, cho phép người cao tuổi được chăm sóc tại cộng đồng thay vì phụ thuộc hoàn toàn vào bệnh viện. Nước khác nâng tuổi nghỉ hưu, mở rộng chương trình việc làm cho người lớn tuổi, cải thiện nhà ở và giao thông thân thiện với người cao tuổi. Điểm chung là người cao tuổi không chỉ được coi là đối tượng cần chăm sóc, mà là nguồn lực có thể tiếp tục làm việc, tham gia cộng đồng, đóng góp kinh nghiệm. Trên bình diện quốc tế, một nhóm công tác liên chính phủ đã được lập để xây dựng văn kiện ràng buộc pháp lý về quyền người cao tuổi, trong khi Thập kỷ Già hóa khỏe mạnh 2021–2030 đề ra bốn hướng hành động: chống phân biệt đối xử theo tuổi, phát triển môi trường thân thiện, chăm sóc tích hợp lấy con người làm trung tâm và đảm bảo tiếp cận chăm sóc dài hạn chất lượng.
Việt Nam trong xã hội già hóa: Hành động ngay từ mỗi bữa ăn, bước chân
Ở Việt Nam, lão hóa dân số đang diễn ra nhanh hơn nhiều nước có cùng mức thu nhập. Nghị quyết 42-NQ/TW đặt mục tiêu đến năm 2030 có 60% số người sau độ tuổi nghỉ hưu được hưởng lương hưu, bảo hiểm xã hội hằng tháng hoặc trợ cấp hưu trí xã hội, cho thấy áp lực phải mở rộng lưới an sinh. Đồng thời, Tháng hành động vì Người cao tuổi Việt Nam với chủ đề "Cộng đồng chung tay chăm sóc tích hợp Người cao tuổi trong xu thế già hóa dân số" nhấn mạnh rằng chăm sóc không thể giao phó cho một bên: Nhà nước, hệ thống y tế, cộng đồng và gia đình đều phải chia sẻ trách nhiệm. Một cộng đồng thích ứng với xã hội già hóa cần dịch vụ y tế dễ tiếp cận, không gian sinh hoạt an toàn, và cơ hội để người cao tuổi tiếp tục tham gia hoạt động kinh tế – xã hội, thay vì bị đẩy ra rìa.
Tuy nhiên, không thể chờ chính sách rồi mới thay đổi lối sống. Mỗi người cần nhìn việc chuẩn bị cho tuổi già giống như chuẩn bị tài chính: bắt đầu càng sớm, lợi ích càng lớn. Ngay từ tuổi trung niên, hãy xây dựng thói quen ăn cân đối, kiểm soát cân nặng, duy trì vận động và các mối quan hệ xã hội, vì đó là "bảo hiểm sức khỏe" cho 10–20 năm sau. Khi trong nhà đã có người cao tuổi, ưu tiên hàng đầu không phải làm thay họ mọi việc, mà là sắp xếp môi trường an toàn để họ vẫn tự lập: tay vịn trong nhà tắm, ánh sáng tốt, lối đi không vướng, các hoạt động phù hợp với sức khỏe. Về phía cộng đồng, cần thúc đẩy câu lạc bộ người cao tuổi, các lớp học, hoạt động tình nguyện để họ tiếp tục giao lưu, học tập suốt đời. Nếu chúng ta muốn con cháu được sống trong một xã hội nhân văn khi về già, cách tốt nhất là xây dựng nó ngay từ hôm nay.
