Tăng trưởng 37%: Tín hiệu lạc quan nhưng chưa là chiến thắng
Cá ngừ Việt Nam xuất khẩu sang Chile là câu chuyện về một ngành thủy sản tận dụng ưu đãi thương mại tự do để mở rộng hiện diện tại thị trường Latin America, đạt mức tăng trưởng nhanh trong ngắn hạn nhưng vẫn chưa xây được vị thế vững chắc do phụ thuộc nhiều vào đơn hàng thời điểm, biến động theo chu kỳ và phải cạnh tranh trực diện với các nguồn cung lớn trong khu vực Nam Mỹ cũng như châu Á. Theo dữ liệu hiệp hội, xuất khẩu sang Chile trong 6 tháng đầu năm tăng 37% và biến thị trường này thành một điểm sáng trong khối CPTPP. Đây là kết quả đáng ghi nhận và cho thấy cá ngừ Việt Nam có khả năng đi xa hơn phạm vi châu Á. Tuy vậy, tăng trưởng về con số không đồng nghĩa đã kiểm soát được thị phần. Bài toán thực sự nằm ở chỗ: liệu ngành cá ngừ có chuyển được cú bứt phá ngắn hạn thành hiện diện dài hạn trên bản đồ thị trường Latin America hay không.
FTA và CPTPP: Lợi thế thuế quan không còn độc quyền
Động lực quan trọng phía sau đà tăng xuất khẩu sang Chile là nền tảng thương mại tự do mà Việt Nam đang sở hữu. Hiệp định song phương có hiệu lực từ năm 2014 cùng với việc cả hai nước là thành viên CPTPP đã tạo hành lang thuế quan ưu đãi, giúp doanh nghiệp giảm đáng kể rào cản tiếp cận thị trường khi đáp ứng đúng quy tắc xuất xứ. Có thể trích dẫn rõ ràng rằng: "Việt Nam và Chile cùng tham gia CPTPP, bên cạnh FTA song phương có hiệu lực từ năm 2014". Đây là lợi thế không nhỏ cho cá ngừ Việt Nam, nhất là khi muốn đi sâu vào thị trường Latin America thay vì chỉ dừng ở các đơn hàng cơ hội. Nhưng điểm yếu nằm ở chỗ ưu đãi thuế quan không còn là lợi thế riêng. Chile sở hữu mạng lưới FTA với nhiều nhà cung cấp cá ngừ lớn như Thái Lan, Ecuador, Trung Quốc, Indonesia, biến thị trường này thành một đấu trường cạnh tranh ngang bằng về thuế. Khi thuế không còn là chốt chặn, cuộc chơi chuyển sang năng lực cung ứng, giá thành chế biến và chất lượng.
Đơn hàng biến động: Tăng theo quý nhưng thị trường thiếu ổn định
Nhìn sâu vào diễn biến từng quý, bức tranh xuất khẩu sang Chile ít bằng phẳng hơn con số tăng trưởng 37% gợi ra. Phần lớn kim ngạch được tạo ra trong quý I, dựa trên nền so sánh thấp của cùng kỳ năm trước. Quý II vẫn có tăng trưởng nhưng khoảng cách bị thu hẹp rõ rệt, cho thấy thị trường chưa ổn định theo từng tháng và từng giai đoạn. Nguyên nhân không nằm ở ưu đãi thuế mà ở cách các nhà nhập khẩu Chile vận hành: họ mua hàng theo nhịp bổ sung tồn kho, giải phóng hàng trong kho và điều chỉnh kế hoạch nhập theo chu kỳ riêng. Điều này biến đơn hàng cá ngừ Việt Nam thành dòng chảy mang tính thời điểm, dễ tăng mạnh trong vài tháng nhưng cũng dễ chững lại ngay sau đó. Với cấu trúc như vậy, nếu doanh nghiệp Việt chỉ nhìn vào số liệu nửa đầu năm mà lơ đi tính chu kỳ của thị trường Latin America, chiến lược sẽ bị lệch trọng tâm: tăng được doanh thu ngắn hạn nhưng không xây được độ ổn định của thị phần.
Đối thủ Thái Lan, Ecuador: Thách thức trực diện với cá ngừ Việt Nam
Trong phân khúc cá ngừ chế biến và đóng hộp – nhóm hàng chiếm tỷ trọng tiêu dùng lớn tại Chile – Việt Nam bước vào cuộc chơi với bất lợi về quy mô. Thái Lan, Ecuador và Trung Quốc đang giữ vị trí áp đảo nhờ các thế mạnh rất rõ. Thái Lan có năng lực chế biến công nghiệp lớn, danh mục sản phẩm đa dạng, đủ sức cung cấp trọn gói cho các hệ thống bán lẻ. Ecuador bù đắp bằng vị trí địa lý ngay vùng Đông Thái Bình Dương, tận dụng nguồn nguyên liệu tại chỗ và rút ngắn thời gian vận chuyển, từ đó giảm chi phí logistics so với nguồn cung từ châu Á. Trung Quốc cạnh tranh mạnh về giá, tạo sức ép liên tục lên những nhà cung cấp muốn cải thiện biên lợi nhuận. Trong bối cảnh đó, cá ngừ Việt Nam dù có ưu đãi thuế quan vẫn chịu áp lực cạnh tranh gay gắt từ các đối thủ lớn. Nếu tiếp tục xuất khẩu chủ yếu hàng thô hoặc bán thành phẩm, vị thế của Việt Nam dễ bị bó hẹp ở phân khúc ít giá trị gia tăng, khó nâng tầm thương hiệu trên kệ siêu thị tại Chile.
Thị phần mong manh và hướng đi để củng cố vị thế
Theo đánh giá của hiệp hội, dư địa thị trường Chile vẫn còn, nhưng thị phần cá ngừ Việt Nam là "tương đối mong manh nếu chỉ phụ thuộc vào ưu đãi thuế quan". Điều này đặt ra yêu cầu tái cấu trúc chuỗi giá trị chứ không chỉ mở rộng sản lượng. Doanh nghiệp chế biến và xuất khẩu cá ngừ Việt Nam cần chuyển dịch từ cung cấp hàng thô sang phát triển sản phẩm chế biến sâu có giá trị gia tăng cao, đáp ứng sát thị hiếu người tiêu dùng tại Latin America. Việc nghiên cứu kỹ hành vi mua hàng, cải tiến quy cách đóng gói, giữ ổn định chất lượng và linh hoạt trong phương thức giao hàng sẽ tạo khác biệt mà lợi thế thuế không làm được. Đồng thời, kiểm soát chi phí đầu vào và xây dựng quan hệ hợp tác dài hạn với nhà phân phối Chile là cách để giảm tính thời điểm của đơn hàng. Nếu coi FTA là điểm xuất phát chứ không phải điểm đến, cá ngừ Việt Nam mới có cơ hội biến tăng trưởng 37% thành nền tảng cho sự hiện diện bền vững, thay vì một đợt tăng đột biến rồi lùi bước.
