Quy chế mới: Cuộc chơi khoa học quốc gia không còn chỗ cho gian lận
Quy chế cuộc thi khoa học quốc gia mới là bộ quy định mà Bộ Giáo dục và Đào tạo đang lấy ý kiến để quản lý hoạt động nghiên cứu khoa học, kỹ thuật cấp quốc gia của học sinh trung học cơ sở và trung học phổ thông, trong đó nhấn mạnh liêm chính khoa học, kiểm soát việc sử dụng trí tuệ nhân tạo và yêu cầu chứng minh rõ quá trình nghiên cứu. Quy chế này không chỉ là vài điều khoản bổ sung; nó đánh dấu một sự chuyển hướng quan trọng: từ chỗ coi cuộc thi như sân chơi thành tích, sang coi đây là môi trường rèn luyện tư duy nghiên cứu và đạo đức học thuật. Bộ Giáo dục và Đào tạo đang lấy ý kiến dự thảo Thông tư ban hành Quy chế Cuộc thi nghiên cứu khoa học, kỹ thuật cấp quốc gia dành cho học sinh trung học cơ sở và trung học phổ thông. Sau những vấn đề từng được đặt ra với cuộc thi trong năm 2026, mục tiêu không còn là siết chặt cho "đẹp hồ sơ" mà là dựng lại niềm tin vào tính thực chất của sản phẩm nghiên cứu. Nếu được ban hành, quy chế thi đua mới sẽ trực tiếp định hình cách học sinh tiếp cận nghiên cứu, cách giáo viên hướng dẫn và cách nhà trường tổ chức hoạt động khoa học.
AI làm bài tập: được dùng để hỗ trợ, bị phạt nặng nếu làm hộ
Thông điệp rõ nhất của dự thảo là: AI là công cụ, không phải người làm hộ bài. Học sinh được phép sử dụng trí tuệ nhân tạo để tra cứu thông tin, xử lý dữ liệu, mô phỏng, miễn là khai báo trung thực mục đích và phạm vi sử dụng trong hồ sơ dự thi. Nhưng việc dùng AI để giả mạo quá trình nghiên cứu, tạo dữ liệu sai lệch hoặc thay thế phần phân tích, sáng tạo của học sinh bị nghiêm cấm. Đây là ranh giới rất cụ thể giữa "AI hỗ trợ" và "AI làm bài tập". Nếu cố tình vượt ranh giới, hậu quả không chỉ là bị nhắc nhở: học sinh làm giả hồ sơ, nhật ký nghiên cứu hoặc dữ liệu gốc có thể bị hủy kết quả và cấm thi từ 1 đến 2 năm. Với mức phạt cấm thi 2 năm, quy chế mới gửi đi tín hiệu mạnh: cuộc thi khoa học quốc gia không chấp nhận sản phẩm được dựng lên bằng thuật toán, nhưng lại khuyến khích học sinh biết cách dùng công nghệ một cách có trách nhiệm. Đây là cách tiếp cận hiện đại: quản lý liêm chính học sinh chứ không phủ nhận công cụ.
Nhật ký nghiên cứu: tấm gương soi quá trình, không chỉ là thủ tục
Điểm nhấn thứ hai trong quy chế là bắt buộc học sinh lập nhật ký nghiên cứu liên tục, bằng bản viết hoặc điện tử, ghi rõ thời gian, đầu việc, phương pháp và vai trò của từng người, có xác nhận định kỳ của giáo viên hướng dẫn. Nhật ký không phải cuốn sổ cho có; nó là "dấu vết" của toàn bộ hành trình hình thành ý tưởng, thực hiện, thử nghiệm và phân tích kết quả. Các em buộc phải chứng minh được mình đã làm gì, đóng góp như thế nào vào dự án, thay vì chỉ mang sản phẩm hoàn thiện lên trình bày. Theo Giáo sư, Tiến sĩ, Nhà giáo Ưu tú Cao Cự Giác, việc này là bước tiến quan trọng vì quy chế chuyển từ kiểm soát công cụ sang kiểm soát tính trung thực của quá trình nghiên cứu. Tuy nhiên, các chuyên gia cũng cảnh báo nhật ký vẫn là tài liệu do học sinh tự ghi chép nên có thể bị "hợp thức hóa" nếu thiếu cơ chế kiểm chứng độc lập. Nói cách khác, nhật ký là điều kiện cần, nhưng không đủ; ý thức liêm chính và trách nhiệm của người hướng dẫn mới quyết định nó có trở thành tấm gương trung thực hay không.
Vấn đáp trực tiếp và trách nhiệm nhiều bên: kiểm chứng năng lực thực chất
Để bảo đảm nhật ký nghiên cứu và bản kê khai AI không biến thành lớp vỏ đẹp, các chuyên gia đề xuất phải tăng cường bảo vệ trực tiếp, phản biện chuyên môn và phỏng vấn vấn đáp trong cuộc thi khoa học quốc gia. Giám khảo nên đặt câu hỏi đi sâu vào phương pháp, các quyết định nghiên cứu, yêu cầu học sinh giải thích hoặc thực hiện thao tác liên quan đến phần việc mình phụ trách. Khi đó, khả năng hiểu, giải thích và bảo vệ công trình trước câu hỏi chuyên môn mới cho thấy học sinh có thực sự làm chủ nghiên cứu hay không. Đồng thời, người hướng dẫn không được làm thay các nội dung cốt lõi của dự án và có thể bị xử lý, thậm chí cấm hướng dẫn trong 1–2 chu kỳ cuộc thi nếu vi phạm. Cơ sở giáo dục cũng phải tăng giám sát, nhà trường có thể bị phê bình và xem xét trách nhiệm người đứng đầu nếu để xảy ra sai phạm. Quy chế mới vì thế không chỉ nhắm vào học sinh, mà đặt toàn bộ hệ sinh thái – giáo viên, phụ huynh, nhà trường – trước câu hỏi: chúng ta muốn nuôi dưỡng nhà khoa học trẻ hay chỉ tạo ra "thành tích" đẹp?
Kết luận: Từ áp lực thành tích đến văn hóa liêm chính trong nghiên cứu
Việc triển khai các yêu cầu mới – nhật ký nghiên cứu, kê khai AI, nguy cơ bị cấm thi 2 năm – chắc chắn tạo thêm áp lực ban đầu cho cả học sinh lẫn giáo viên. Nhưng đó là áp lực cần thiết nếu muốn chuyển hoạt động nghiên cứu khoa học ở bậc phổ thông từ chỗ chỉ chăm chăm vào sản phẩm cuối cùng sang coi trọng cả quá trình. Nguy cơ lớn nhất không nằm ở AI làm bài tập, mà ở tâm lý quá coi trọng thành tích khiến người lớn làm thay, can thiệp quá sâu, vô tình dạy học sinh rằng gian lận là chấp nhận được. Quy chế thi đua mới chỉ có ý nghĩa nếu đi cùng thay đổi văn hóa: hướng dẫn các em sử dụng công nghệ có trách nhiệm, chấp nhận thử nghiệm, sai và sửa trong nghiên cứu, coi trung thực là giá trị cốt lõi chứ không phải "chiêu" đối phó quy định. Nếu làm được, cuộc thi khoa học quốc gia sẽ không chỉ trao giải cho vài đề tài xuất sắc, mà còn góp phần hình thành một thế hệ học sinh biết nghĩ bằng chính tư duy của mình, và tôn trọng sự thật trong khoa học hơn mọi thứ điểm số.
