Thông điệp trung tâm: cuộc thi khoa học quốc gia không chấp nhận gian lận
Siết chặt liêm chính khoa học trong cuộc thi khoa học quốc gia là việc Bộ Giáo dục và Đào tạo tăng mức kiểm soát, đặt nhật ký nghiên cứu bắt buộc, kiểm soát sử dụng AI trong nghiên cứu và áp dụng chế tài cấm thi 1–2 năm đối với hành vi gian lận dữ liệu khoa học, giả mạo hồ sơ hay chiếm đoạt kết quả nghiên cứu của người khác để bảo vệ tính trung thực của các dự án nghiên cứu khoa học, kỹ thuật cấp quốc gia dành cho học sinh THCS và THPT.
Bộ GD-ĐT đã công bố dự thảo Thông tư mới về Quy chế cuộc thi nghiên cứu khoa học, kỹ thuật cấp quốc gia dành cho học sinh THCS, THPT và đang lấy ý kiến các cơ quan, tổ chức, cá nhân. Nếu được ban hành, văn bản này sẽ thay thế hai Thông tư hiện hành, đồng thời cụ thể hóa các định hướng tại Nghị quyết 71-NQ/TW, 57-NQ/TW và Nghị định 179/2026/NĐ-CP về hỗ trợ người học các ngành khoa học cơ bản, kỹ thuật then chốt và công nghệ chiến lược. Nói cách khác, cuộc thi khoa học quốc gia đang được coi là “cửa ngõ” quan trọng nối giữa nghiên cứu của học sinh phổ thông với chính sách học bổng và tuyển sinh đại học, nên câu chuyện liêm chính khoa học học sinh không còn là chuyện phụ.
Cấm thi 1–2 năm: răn đe mạnh với gian lận dữ liệu và dùng AI làm hộ
Thông điệp cứng rắn nhất của dự thảo là: ai coi thường liêm chính sẽ phải trả giá bằng cơ hội tham gia cuộc thi khoa học kỹ thuật. Học sinh làm giả hồ sơ, nhật ký nghiên cứu hoặc dữ liệu gốc sẽ bị hủy kết quả thi và cấm tham gia cuộc thi từ 1 đến 2 năm. Đây không chỉ là chế tài mang tính kỹ thuật mà là tuyên bố giá trị: cuộc thi không chấp nhận gian lận dữ liệu khoa học dưới bất kỳ hình thức nào.
Điểm then chốt khác là cách dự thảo tiếp cận sử dụng AI trong nghiên cứu. Học sinh được phép sử dụng AI để tra cứu hoặc mô phỏng, nhưng phải kê khai trung thực trong hồ sơ về mục đích và phạm vi sử dụng. Ngược lại, nghiêm cấm dùng AI để giả mạo quá trình nghiên cứu, tạo lập dữ liệu sai lệch hoặc thay thế hoạt động phân tích, sáng tạo của chính mình. Nói thẳng, ai để AI “làm hộ” toàn bộ bài, rồi coi đó là sản phẩm của mình, đang vi phạm trực tiếp chuẩn liêm chính khoa học học sinh và có thể đối diện với quyết định cấm thi khoa học kỹ thuật. Khi giải thưởng đã trao mà sau đó phát hiện vi phạm, giải cũng sẽ bị thu hồi và công bố công khai.
Nhật ký nghiên cứu liên tục: bằng chứng về sự tham gia thực chất của học sinh
Dự thảo đặt ra yêu cầu bắt buộc: học sinh phải lập nhật ký nghiên cứu liên tục, bằng bản viết hoặc điện tử. Nhật ký phải ghi rõ thời gian, đầu việc, phương pháp và vai trò của từng người, có xác nhận định kỳ của giáo viên hướng dẫn. Đây không phải là một thủ tục giấy tờ phiền hà mà là “hộ chiếu” chứng minh học sinh thực sự làm việc, thay vì để người lớn hay AI làm thay. Đại diện Bộ GD-ĐT đã nói rõ: đây là tài liệu để đối chiếu mức độ trung thực và phân biệt sự tham gia thực chất của học sinh với vai trò hỗ trợ của người hướng dẫn.
Ở góc nhìn tích cực, nhật ký nghiên cứu giúp học sinh làm quen với chuẩn mực khoa học quốc tế, nơi mọi thí nghiệm, mọi phép đo, mọi lần chỉnh sửa đều cần được ghi chép có hệ thống. Nó cũng là “lá chắn” cho những em làm việc chân chính: khi có tranh cãi về tính nguyên gốc của dự án, nhật ký là bằng chứng mạnh nhất. Đồng thời, cơ chế công khai danh sách dự án, báo cáo tóm tắt và poster, cùng địa chỉ tiếp nhận kiến nghị về tính nguyên gốc với thời hạn xử lý trong vòng 7 ngày làm việc, cho thấy cuộc thi đang dịch chuyển mạnh sang hướng minh bạch hơn.
Trách nhiệm liên đới của thầy cô và nhà trường: hết thời “đứng ngoài cuộc”
Một thay đổi quan trọng khác là tăng trách nhiệm liên đới của người hướng dẫn và cơ sở giáo dục. Dự thảo quy định rõ: người hướng dẫn không được thực hiện thay học sinh các nội dung cốt lõi của dự án và phải chịu trách nhiệm liên đới nếu để xảy ra vi phạm liêm chính khoa học. Nếu vi phạm, họ có thể bị cấm hướng dẫn từ 1 đến 2 chu kỳ cuộc thi tiếp theo và bị xử lý theo luật về viên chức và các quy định pháp luật liên quan. Nói cách khác, thời của việc “thầy cô làm hết, trò đứng tên” đang bị đóng lại bằng chế tài cụ thể.
Nhà trường cũng không thể đứng ngoài cuộc. Cơ sở giáo dục nếu thiếu giám sát để xảy ra sai phạm sẽ bị phê bình và xem xét trách nhiệm người đứng đầu. Đi kèm là cơ chế phân loại 3 mức độ an toàn đối với dự án (cấm tuyệt đối, phê duyệt rủi ro, an toàn) để có căn cứ khi phê duyệt kế hoạch nghiên cứu. Đây là bước chuyển cần thiết: muốn nâng chất lượng cuộc thi khoa học quốc gia, không thể chỉ “bắt lỗi” học sinh mà phải nhìn vào hệ sinh thái – từ thầy cô, nhà trường đến cơ chế phê duyệt.
Vì sao siết chặt liêm chính là con đường duy nhất để cuộc thi có giá trị
Những năm gần đây, không ít lùm xùm về tính trung thực của các dự án đoạt giải trong cuộc thi nghiên cứu khoa học, kỹ thuật cấp quốc gia đã buộc Bộ GD-ĐT phải hủy kết quả một số giải thưởng sau khi xác minh có vi phạm liêm chính khoa học. Điều này cho thấy nếu không siết chặt, cuộc thi dễ trở thành “cuộc đua thành tích” hơn là sân chơi khoa học. Dự thảo mới, với việc chuẩn hóa 16 lĩnh vực dự thi và thiết kế lại 20 tiêu chí đánh giá theo cấu trúc Regeneron ISEF, tổng điểm tối đa 100, là nỗ lực kéo cuộc thi tiệm cận chuẩn mực quốc tế.
Nhìn rộng hơn, dự thảo được xây dựng để gắn kết cuộc thi với chính sách học bổng và định hướng đào tạo các ngành khoa học cơ bản, kỹ thuật then chốt, công nghệ chiến lược. Nếu khâu đầu vào – là các dự án của học sinh – bị nhiễm gian lận, cả chuỗi giá trị phía sau sẽ méo mó. Siết chặt liêm chính khoa học học sinh, kiểm soát sử dụng AI trong nghiên cứu, cấm thi khoa học kỹ thuật với những trường hợp cố ý gian lận không phải là biện pháp “đánh đố” học sinh mà là cách duy nhất để bảo vệ những em làm khoa học tử tế và giữ cho cuộc thi khoa học quốc gia còn ý nghĩa. Khi luật chơi rõ ràng và nghiêm, mọi thành tích mới đáng để tin.
