Kỳ thi học sinh giỏi quốc gia đang chuyển mình theo hướng siết chặt và số hóa
Kỳ thi học sinh giỏi quốc gia là kỳ thi tuyển chọn những học sinh xuất sắc nhất của bậc trung học phổ thông, đại diện cho các địa phương và đơn vị dự thi trong cả nước tham gia tranh tài ở nhiều môn học, đồng thời làm căn cứ phát hiện, bồi dưỡng đội ngũ học sinh tài năng để tham gia các kỳ Olympic khu vực và quốc tế. Hiện nay, dự thảo Thông tư sửa đổi quy chế thi quốc gia đang giữ ổn định cấu trúc kỳ thi như năm 2026 nhưng bổ sung một loạt thay đổi về tuyển chọn, tổ chức và chấm thi nhằm phù hợp với thực tiễn, tăng cường an ninh, an toàn và ứng dụng công nghệ trong kỳ thi. Điều này cho thấy kỳ thi học sinh giỏi không chỉ là sân chơi tri thức, mà đang trở thành bài kiểm tra nghiêm ngặt về quản trị chất lượng và công bằng trong đánh giá.
Điều chỉnh quy mô đội tuyển và kỳ thi Olympic Trí tuệ nhân tạo: cuộc chơi rộng hơn nhưng cạnh tranh hơn
Điểm mới dễ thấy nhất trong dự thảo Thông tư mới là cách điều chỉnh quy mô đội tuyển dự thi theo số lượng học sinh THPT của từng địa phương. Mỗi sở giáo dục được phép đăng ký từ 10 đến tối đa 30 thí sinh cho đội tuyển mỗi môn, tùy quy mô học sinh; các đại học quốc gia tối đa 15 thí sinh một môn và những đơn vị khác tối đa 10 thí sinh. Cách phân bổ này giúp những địa bàn đông học sinh có thêm cơ hội lựa chọn, nhưng cũng đặt ra áp lực cạnh tranh nội bộ cao hơn trong khâu tuyển chọn. Đáng chú ý, dự thảo bổ sung một kỳ thi riêng để chọn đội tuyển Olympic Trí tuệ nhân tạo, dựa trên các thí sinh đăng ký môn Tin học trong kỳ thi học sinh giỏi quốc gia. Đây là bước đi mang tính định hướng, đưa trí tuệ nhân tạo từ khẩu hiệu chính sách thành sân chơi cụ thể cho học sinh có năng lực trong lĩnh vực mới mẻ này. Ngoài ra, đội tuyển môn thi có học sinh đoạt huy chương tại Olympic quốc tế hoặc khu vực do Bộ Giáo dục và Đào tạo thành lập đoàn được đăng ký tăng thêm tối đa 2 thí sinh ở kỳ thi năm liền kề tiếp theo. Cơ chế “thưởng thêm suất” này tạo động lực cho các địa phương đầu tư sâu hơn vào khâu bồi dưỡng học sinh giỏi, nhất là ở các môn thuộc lĩnh vực STEM.
An ninh phòng thi: camera, dò kim loại và cái giá của mọi hành vi gian lận
Nếu trước đây quy chế thi quốc gia thường bị phê bình là chưa đủ chặt chẽ ở khâu giám sát, thì dự thảo lần này thể hiện rõ quan điểm “không khoan nhượng” với gian lận. Trước khi thí sinh vào phòng thi, toàn bộ vật dụng và thiết bị điện tử mang theo sẽ được kiểm tra bằng thiết bị dò kim loại. Phòng thi, hành lang, nơi bảo quản đề và bài thi đều dự kiến lắp camera giám sát với hệ thống ghi hình liên tục, chỉ kết nối có dây trong mạng cục bộ, không dùng Internet để đảm bảo an toàn và bảo mật dữ liệu. Đáng nói hơn, dữ liệu camera được niêm phong và lưu trữ tối thiểu 9 tháng; nếu phát hiện thí sinh vi phạm qua việc trích xuất dữ liệu, kết quả thi có thể bị hủy theo quy định. Câu nói đáng nhớ từ dự thảo là: "Dữ liệu camera là một trong những căn cứ phục vụ công tác kiểm tra, giám sát và xử lý vi phạm Quy chế thi". Điều này đặt kỳ thi học sinh giỏi vào một khung giám sát gần như toàn diện: thí sinh phải chấp nhận rằng mọi hành động trong phòng thi đều có thể được đối chiếu lại, sau khi kỳ thi đã kết thúc nhiều tháng.
Chấm thi số hóa: khách quan hơn nhưng cũng đòi hỏi tư duy bài làm rõ ràng
Một thay đổi có thể tác động trực tiếp đến cách học sinh viết bài là việc số hóa toàn bộ bài thi giấy và chấm trực tiếp trên máy tính. Sau khi được quét, phần mềm tự động sinh phách điện tử và phân công ngẫu nhiên bài thi cho các giám khảo chấm độc lập; mỗi người chấm chỉ thấy những bài được giao, không biết danh tính thí sinh hay kết quả của đồng nghiệp. Khi chấm xong, hệ thống đối sánh điểm theo từng câu hỏi, ý hỏi hoặc tiêu chí; nếu có chênh lệch, hai giám khảo phải rà soát lại, và có thể chấm lần thứ ba hoặc chấm chung để đi đến thống nhất. Lịch sử chấm và thao tác trên phần mềm cũng được lưu để phục vụ thanh tra và phúc khảo. Theo Bộ Giáo dục và Đào tạo, chấm thi trên máy tính được kỳ vọng nâng cao tính chính xác, khách quan, minh bạch, giảm thời gian, nhân lực và sai sót trong quá trình chấm. Về phía thí sinh, điều này gián tiếp yêu cầu bài làm phải có cấu trúc lôgic, trình bày rõ ràng, ý tách bạch theo câu hỏi và tiêu chí chấm, vì hệ thống so khớp theo từng đơn vị nội dung.
