Cột mốc lớn, thước đo mới
Xuất nhập khẩu Việt Nam là tổng hoạt động mua bán hàng hóa qua biên giới, phản ánh quy mô giao thương và mức độ kết nối của nền kinh tế với thị trường quốc tế. Sau 10 tháng năm 2026, kim ngạch xuất nhập khẩu ước vượt 1.000 tỷ USD, tăng 32,3% so với cùng kỳ. Đây là thành tựu đáng kể, nhưng không thể xem quy mô là thước đo duy nhất của sức khỏe thương mại. Khi con số đã vượt một ngưỡng mới, câu hỏi quan trọng hơn là bao nhiêu giá trị được tạo ra trong nước, doanh nghiệp nội địa hưởng lợi đến đâu và tăng trưởng có đứng vững trước biến động bên ngoài hay không. Nếu chỉ tiếp tục chạy theo tổng kim ngạch, nền kinh tế có thể mở rộng giao dịch mà chưa nâng tương xứng năng lực sản xuất, công nghệ và vị thế của doanh nghiệp Việt.
Đà tăng được hỗ trợ bởi sự phục hồi sản xuất, nhất là công nghiệp chế biến, chế tạo; vai trò lớn của doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài; việc tận dụng các hiệp định thương mại tự do và mở rộng thị trường. Những động lực ấy giúp tăng trưởng xuất khẩu duy trì tích cực, song cũng cho thấy cần nhìn kỹ hơn vào cấu trúc phía sau thành tích: tăng trưởng nhanh chưa tự động đồng nghĩa với năng lực nội sinh mạnh hơn. Cột mốc mới vì thế nên được coi là điểm chuyển trong cách đánh giá, từ hỏi “xuất được bao nhiêu” sang hỏi “giữ lại được bao nhiêu giá trị và tạo được năng lực gì cho chu kỳ tiếp theo”.
Khoảng cách giữa kim ngạch và giá trị trong nước
Điểm nghẽn nổi bật là giá trị gia tăng tạo ra trong nước chưa tương xứng với quy mô xuất khẩu, đặc biệt ở điện tử, máy móc, thiết bị, dệt may và da giày. Một số ngành xuất khẩu còn phụ thuộc đáng kể vào nguyên liệu, linh kiện nhập khẩu, khiến hoạt động xuất khẩu lan tỏa hạn chế sang khu vực doanh nghiệp trong nước. Điều này khiến kim ngạch thương mại có thể tăng mạnh trong khi phần giá trị doanh nghiệp Việt nắm giữ vẫn mỏng. Thành công không nên chỉ được đo bằng hàng hóa đi qua biên giới, mà còn bằng khả năng phát triển nhà cung ứng nội địa, làm chủ công đoạn có giá trị cao và giữ lại nhiều năng lực sản xuất hơn trong nền kinh tế.
Doanh nghiệp nhỏ và vừa trong nước còn gặp trở ngại về quy mô, tiêu chuẩn kỹ thuật, quản trị chất lượng, đổi mới công nghệ và độ ổn định nguồn cung. Đây không phải những thiếu sót có thể khắc phục bằng một khẩu hiệu về nội địa hóa. Muốn tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng, doanh nghiệp cần đáp ứng liên tục các yêu cầu của khách hàng quốc tế, còn chính sách hỗ trợ phải giúp họ nâng năng lực thực chất thay vì chỉ mở thêm cơ hội tiếp cận thị trường. Nếu thiếu kết nối giữa doanh nghiệp trong nước với các nhà xuất khẩu lớn, lợi ích từ quy mô thương mại sẽ khó lan rộng.
Từ tăng nhanh đến thương mại bền vững
Lãnh đạo Bộ Công Thương nhấn mạnh mục tiêu sắp tới phải là phát triển nhanh nhưng bền vững, vừa tăng quy mô vừa nâng chất lượng và hiệu quả thương mại trong bối cảnh kinh tế thế giới còn nhiều biến động. Đây là cách đặt vấn đề đúng: thương mại bền vững không chỉ là duy trì tốc độ xuất khẩu, mà còn là giảm lệ thuộc vào nguồn cung bên ngoài, củng cố năng lực doanh nghiệp trong nước và thích ứng với yêu cầu kỹ thuật, chuyển đổi xanh cùng những thay đổi chính sách tại các thị trường. Đa dạng hóa thị trường giúp giảm rủi ro tập trung, nhưng chỉ có ý nghĩa dài hạn khi doanh nghiệp đủ khả năng đáp ứng tiêu chuẩn và duy trì nguồn hàng ổn định.
Trong thời gian tới, Bộ Công Thương sẽ phối hợp với các bộ, ngành, địa phương và cộng đồng doanh nghiệp triển khai đồng bộ giải pháp phát triển thị trường xuất khẩu, hỗ trợ doanh nghiệp tận dụng cơ hội hội nhập, nâng sức cạnh tranh và chuyển dịch cơ cấu xuất nhập khẩu theo hướng bền vững. Trọng tâm được nêu gồm tiếp tục đa dạng hóa thị trường và nâng hiệu quả tận dụng các hiệp định thương mại tự do. Tuy nhiên, kết quả cần được đánh giá bằng thay đổi cụ thể: doanh nghiệp nội địa có vào được chuỗi cung ứng hay không, tỷ lệ giá trị tạo trong nước có tăng lên không và sản xuất có bớt phụ thuộc đầu vào nhập khẩu không. Mốc 1.000 tỷ USD đáng tự hào; bước đi tiếp theo phải chứng minh thương mại lớn hơn cũng tạo ra năng lực và giá trị lớn hơn.
