Đề xuất camera phòng thi: bước ngoặt an ninh thi cử hay cực đoan giám sát?
Đề xuất lắp camera phòng thi học sinh giỏi quốc gia là kế hoạch tăng cường an ninh thi cử bằng hệ thống giám sát hình ảnh liên tục trong phòng thi, hành lang và khu vực lưu trữ đề – bài thi, kết hợp dò kim loại và chấm thi trên máy tính, với dữ liệu được niêm phong và dùng làm căn cứ xử lý vi phạm trong nhiều tháng sau kỳ thi.
Trọng tâm của dự thảo là dựng một “lá chắn công nghệ” quanh kỳ thi chọn học sinh giỏi quốc gia: camera giám sát tại phòng thi, hành lang, phòng bảo quản đề và phòng chứa bài thi, ghi hình liên tục trong suốt quá trình tổ chức thi. Trước khi vào phòng, thí sinh bị kiểm tra bằng thiết bị dò kim loại để phát hiện các thiết bị điện tử mang theo. Dữ liệu camera được niêm phong ít nhất 9 tháng và có thể là căn cứ để hủy kết quả thi nếu phát hiện vi phạm quy chế. Thông điệp rất rõ: gian lận thi cử sẽ bị truy vết đến cùng, kể cả sau khi kỳ thi kết thúc.
Tại sao đề xuất giám sát học sinh xuất hiện lúc này?
Đề xuất không xuất hiện trong khoảng trống, mà phản ánh hai áp lực song song: yêu cầu siết an ninh thi cử và làn sóng chuyển đổi số trong quản lý giáo dục. Việc sửa quy chế được đặt trong bối cảnh sắp xếp lại đơn vị hành chính cấp tỉnh, mô hình chính quyền địa phương hai cấp và nhu cầu phát hiện, bồi dưỡng học sinh giỏi trong các lĩnh vực STEM, trí tuệ nhân tạo. Cùng lúc, các quy định về an ninh, an toàn và chuyển đổi số trong khảo thí được yêu cầu cụ thể hóa.
Một động lực khác là các vụ tiêu cực tại kỳ thi tốt nghiệp THPT xảy ra ở một số địa phương gần đây, khiến dư luận đặt câu hỏi về mức độ minh bạch của camera phòng thi và trách nhiệm giám sát. Khi niềm tin vào quy trình thi bị bào mòn, cơ quan quản lý dễ chọn giải pháp mạnh tay: giám sát dày đặc để trấn an xã hội. Câu hỏi là: có đang dùng công cụ dành cho “thi đại trà” áp lên một kỳ thi chọn học sinh giỏi với quy mô nhỏ và tính chất rất khác?
Mặt tích cực: an ninh thi cử và minh bạch có thực sự được củng cố?
Nếu chỉ nhìn từ góc độ an ninh thi cử, gói giải pháp này khá thuyết phục. Camera phòng thi, hành lang và khu vực bảo quản đề – bài thi tạo lớp chứng cứ khách quan để giám sát học sinh và cả cán bộ coi thi. Việc hệ thống chỉ kết nối có dây trong mạng cục bộ, không dùng wifi hay Internet, giúp giảm nguy cơ bị truy cập trái phép và rò rỉ dữ liệu. Thời gian lưu trữ tối thiểu 9 tháng cho phép đối chiếu khi có tố cáo hoặc nghi vấn phát sinh muộn.
Chống gian lận thi cử không dừng ở khâu coi thi. Bài thi được số hóa, phần mềm tự sinh phách và phân công ngẫu nhiên cho giám khảo chấm độc lập, người chấm không biết danh tính thí sinh hay kết quả của giám khảo khác. Hệ thống tự đối sánh điểm từng câu, lưu toàn bộ lịch sử chấm để phục vụ kiểm tra, thanh tra và phúc khảo. Đề xuất rút ngắn thời hạn gửi phúc khảo xuống còn 5 ngày kể từ khi công bố kết quả cho thấy nỗ lực làm quá trình đánh giá minh bạch và gọn hơn.
Chi phí, áp lực tâm lý và rủi ro quyền riêng tư thi
Tuy vậy, lắp camera trong mọi phòng thi không phải là giải pháp “miễn phí” về xã hội. Về tổ chức, triển khai giám sát học sinh trên diện rộng đặt ra bài toán chi phí đầu tư hạ tầng, dung lượng lưu trữ, nhân lực kỹ thuật và an toàn thông tin; điều này đã được chính đại biểu Quốc hội nhấn mạnh khi trao đổi về đề xuất mở rộng lắp đặt camera ở các kỳ thi trước. Đối với các địa phương khó khăn, yêu cầu tiêu chuẩn cao về thiết bị, đường truyền, bảo mật có thể biến thành gánh nặng.
Mặt khác, cảm giác bị quan sát liên tục ngay cả ở hành lang hay khu vực gửi đồ sẽ làm thay đổi không khí một kỳ thi vốn dành cho học sinh xuất sắc. Khi dữ liệu camera được dùng trực tiếp để hủy kết quả thi nếu phát hiện vi phạm, mọi cử chỉ trong phòng thi đều có thể bị soi chiếu sau đó. Trong khi đó, dự thảo chưa nói rõ giới hạn thời điểm, phạm vi và cách thức xem lại hình ảnh, cũng như cơ chế bảo vệ dữ liệu thí sinh khỏi bị lạm dụng. Không thể nói về an ninh thi cử mà bỏ qua câu hỏi: quyền riêng tư thi sẽ được bảo vệ thế nào trong môi trường giám sát đậm đặc như vậy?
Cân bằng kỷ luật và nhân văn: nên làm gì tiếp theo?
Dự thảo giữ ổn định cấu trúc kỳ thi học sinh giỏi như trước, nhưng tăng liều công nghệ ở cả khâu tổ chức, chấm thi và cấp chứng nhận điện tử. Đây là hướng đi phù hợp với chuyển đổi số, miễn là không biến nhà trường thành không gian giám sát triền miên. Kỳ thi này quy tụ những học sinh giỏi nhất cả nước; cách đối xử với các em sẽ gửi đi thông điệp về niềm tin xã hội dành cho trí tuệ trẻ.
Giai đoạn lấy ý kiến là cơ hội để hệ thống camera phòng thi được thiết kế lại theo tinh thần “giám sát có giới hạn”: xác định rõ khu vực cần camera, thời điểm được phép trích xuất dữ liệu, thành phần được xem, quy trình khiếu nại nếu thí sinh cho rằng mình bị đánh giá oan qua hình ảnh. An ninh thi cử là cần thiết, nhưng nếu chỉ siết bằng ống kính mà không song hành với xây dựng văn hóa trung thực, kỳ thi sẽ an toàn hơn trên giấy tờ nhưng nghèo đi về niềm tin và nhân văn.
