Đề xuất lắp camera phòng thi: giải pháp kỹ thuật hay thay đổi văn hoá thi cử?
Đề xuất lắp camera phòng thi trong kỳ thi học sinh giỏi quốc gia là việc triển khai hệ thống ghi hình liên tục bao phủ toàn bộ phòng thi, hành lang và khu vực bảo quản đề – bài thi nhằm chống gian lận thi cử, tăng tính minh bạch và phục vụ hậu kiểm sau kỳ thi. Ở cấp độ bề mặt, đây là một giải pháp kỹ thuật; ở cấp độ sâu hơn, nó có thể trở thành bước ngoặt thay đổi cách xã hội nhìn nhận về sự tin cậy, quyền riêng tư và áp lực thi cử đối với học sinh. Bộ Giáo dục và Đào tạo đang lấy ý kiến cho dự thảo Thông tư sửa đổi Quy chế thi chọn học sinh giỏi quốc gia, trong đó điểm nhấn là yêu cầu lắp camera tại tất cả phòng thi và khu vực liên quan, đồng thời siết chặt quy trình kiểm tra, chấm thi và giám sát kỳ thi.
Lý do được nêu: chống gian lận công nghệ cao và siết chặt giám sát kỳ thi
Trọng tâm của dự thảo là chống gian lận thi cử trong bối cảnh thiết bị công nghệ ngày càng khó kiểm soát. Trước khi thí sinh vào phòng thi, tất cả vật dụng và thiết bị điện tử sẽ bị kiểm tra bằng thiết bị dò kim loại, kết hợp với camera phòng thi và camera tại hành lang, phòng chứa đề, phòng chứa bài thi, ghi hình liên tục trong suốt kỳ thi. Hệ thống camera được kết nối có dây trong mạng cục bộ, không dùng Internet hay kết nối không dây để bảo đảm an toàn dữ liệu. Theo Bộ, dữ liệu ghi hình sẽ được niêm phong tối thiểu 9 tháng, là một trong những căn cứ để kiểm tra, giám sát và xử lý vi phạm; thí sinh bị phát hiện gian lận qua camera có thể bị hủy kết quả thi. Đây là thông điệp mạnh: an ninh kỳ thi được ưu tiên cao hơn mọi yếu tố khác.
Điểm cộng: minh bạch hơn, ít “xin – cho” hơn trong một kỳ thi rất đặc biệt
Ở góc độ quản lý, khó phủ nhận rằng mạng lưới camera phòng thi cùng thiết bị dò kim loại giúp giám sát kỳ thi chặt chẽ hơn. Kỳ thi học sinh giỏi quốc gia vốn chỉ diễn ra một lần mỗi năm, với hơn 6.750 thí sinh dự thi và gần 4.000 em đạt giải. Đây là “cửa ngõ” để tuyển chọn đội tuyển Olympic, kể cả ở các lĩnh vực mới như trí tuệ nhân tạo. Khi lợi ích đi kèm quá lớn, áp lực “lách” quy chế cũng tăng theo. Kết hợp camera, dò kim loại và chấm thi trên máy tính – với việc số hóa bài thi, tạo phách điện tử, phân công ngẫu nhiên giám khảo và lưu vết mọi thao tác – có thể giảm đáng kể khả năng can thiệp chủ quan vào kết quả. Một câu nói có thể trích dẫn là: “Việc chấm thi trên máy tính nhằm nâng cao tính chính xác, khách quan, minh bạch và hiệu quả; đồng thời giảm thời gian, nhân lực, hạn chế sai sót”.
Thách thức triển khai: chi phí ẩn và nguy cơ giám sát quá mức
Dù hệ thống camera phòng thi được thiết kế tách biệt với Internet để giảm rủi ro rò rỉ dữ liệu, bản thân việc ghi hình liên tục mọi hành vi trong phòng thi vẫn đặt ra bài toán về mức độ giám sát chấp nhận được. Thiết bị lưu trữ phải được bảo quản ít nhất 9 tháng, kéo theo yêu cầu về hạ tầng, nhân lực quản lý và quy trình niêm phong, mở niêm phong dữ liệu. Trong thực tế, không phải địa phương nào cũng sẵn sàng cả về kỹ thuật lẫn kinh nghiệm vận hành một hệ thống giám sát kỳ thi phức tạp như vậy. Nguy cơ “hình thức hoá” – camera lắp cho đủ, nhưng góc quay kém, chất lượng thấp, không ai xem lại – luôn hiện hữu nếu không có cơ chế kiểm soát độc lập. Một kỳ thi đặt mục tiêu chuyển đổi số, rút thời gian phúc khảo xuống còn 5 ngày và cấp chứng nhận điện tử sẽ khó thành công nếu hạ tầng mới chỉ dừng ở mức “gắn thêm thiết bị”.
Kết luận: cần một “hợp đồng xã hội” mới cho thi cử có camera
Đề xuất lắp camera phòng thi học sinh giỏi quốc gia không phải là câu hỏi đơn giản “nên hay không”, mà là câu hỏi: chúng ta chấp nhận kiểu giám sát nào trong giáo dục. Một bên là mục tiêu chống gian lận thi cử, đảm bảo một kỳ thi nghiêm túc, an toàn và minh bạch hơn. Bên còn lại là cảm nhận của học sinh khi bước vào phòng thi dưới hàng loạt ống kính, cùng nỗi lo về cách dữ liệu thi cử của mình được lưu giữ, xem lại và sử dụng trong 9 tháng hoặc lâu hơn. Khi Bộ đang lấy ý kiến góp ý đến hết ngày 6/9 cho dự thảo này, đây là thời điểm cần một cuộc đối thoại thẳng thắn giữa nhà quản lý, giáo viên, học sinh và phụ huynh. Camera có thể là công cụ hữu ích, nhưng chỉ nên là phần của một hệ thống thi cử công bằng, tôn trọng quyền con người và được kiểm soát bằng những quy tắc minh bạch, chứ không phải biểu tượng của một nền giáo dục nghi ngờ học sinh ngay từ vạch xuất phát.
