Khi camera bước vào phòng xử án và phòng thi
Xu hướng lắp đặt camera phòng xử án và hệ thống giám sát phòng thi là việc sử dụng thiết bị ghi âm, ghi hình để kiểm soát ra vào, theo dõi diễn biến tại tòa án và trường học, nhằm tăng an ninh nhưng đồng thời đặt ra câu hỏi lớn về giới hạn của quyền riêng tư và việc quản lý dữ liệu cá nhân. Ngày 1/9, Thông tư 13/2026/TT-TANDTC về phòng xử án, phòng hòa giải, đối thoại chính thức có hiệu lực, quy định rõ phòng xử án phải được trang bị thiết bị ghi âm, ghi hình, hệ thống chiếu sáng, âm thanh, hình ảnh, thiết bị xác minh di động và kiểm soát ra vào. Ở phía giáo dục, Bộ GD&ĐT đang lấy ý kiến dự thảo Thông tư sửa đổi Quy chế thi học sinh giỏi quốc gia, trong đó đề xuất lắp camera giám sát tại phòng thi, hành lang, phòng bảo quản đề thi và phòng chứa bài thi, ghi hình liên tục trong suốt kỳ thi. Đây không còn là câu chuyện riêng của từng ngành, mà là dấu mốc cho cách chúng ta định nghĩa an ninh cơ sở công cộng trong kỷ nguyên số.
Lý do đằng sau làn sóng giám sát mới
TAND tối cao nhấn mạnh việc bố trí phòng xử án phải bảo đảm sự tôn nghiêm của Tòa án, vị trí trung tâm của Hội đồng xét xử và quyền bình đẳng trước tòa. Trong bối cảnh đó, camera tòa án và các thiết bị xác minh di động, kiểm soát ra vào không chỉ là công cụ kỹ thuật, mà là thông điệp: phiên tòa phải minh bạch, trật tự, có thể kiểm chứng. Danh mục trang thiết bị bắt buộc gồm thiết bị ghi âm, ghi hình, hệ thống chiếu sáng, âm thanh, hình ảnh, thiết bị xác minh di động, kiểm soát ra vào và hàng rào ngăn cách. Trong giáo dục, cơ quan soạn thảo giải thích, việc bổ sung các giải pháp kỹ thuật nhằm tăng khả năng phòng ngừa, phát hiện và xử lý vi phạm, góp phần bảo đảm kỳ thi được tổ chức nghiêm túc, an toàn. Lắp camera giám sát phòng thi cũng được đặt ra sau các vụ tiêu cực tại kỳ thi tốt nghiệp THPT ở Tuyên Quang, Quảng Trị, Khánh Hòa. Nói cách khác, chính những vụ việc làm xói mòn niềm tin buộc hệ thống phải siết chặt giám sát.
Lợi ích an ninh: Minh bạch, răn đe và bằng chứng
Không thể phủ nhận camera phòng xử án và giám sát phòng thi mang lại lợi ích rõ ràng cho an ninh cơ sở công cộng. Trong tòa án, thiết bị ghi âm, ghi hình giúp lưu lại toàn bộ diễn biến phiên xử, bảo vệ cả thẩm phán, kiểm sát viên lẫn bị cáo và những người tham gia tố tụng, giảm nguy cơ tranh cãi về “đã nói gì, đã làm gì” trong phòng xử. Hệ thống kiểm soát ra vào và xác minh di động giúp quản lý chặt người ra vào, hạn chế các tình huống gây rối hoặc đe dọa an toàn. Ở phòng thi, camera giám sát được đề xuất lắp tại phòng thi, hành lang, phòng bảo quản đề và bài thi, hoạt động liên tục trong suốt kỳ thi. Dữ liệu này là một trong các căn cứ kiểm tra, giám sát và xử lý vi phạm; thí sinh vi phạm bị phát hiện qua dữ liệu camera có thể bị hủy kết quả thi theo quy định. Giám sát tạo hiệu ứng răn đe: biết mình “đang được quay lại”, nhiều người sẽ cân nhắc kỹ trước khi gian lận hay phá rối.
Mặt tối: quyền riêng tư, dữ liệu và chi phí
Tuy vậy, cái giá của an ninh không rẻ. Trong giáo dục, hệ thống camera giám sát phòng thi học sinh giỏi quốc gia được thiết kế chỉ kết nối có dây trong mạng cục bộ, không dùng kết nối không dây hay Internet để bảo đảm an ninh, an toàn và bảo mật dữ liệu. Dữ liệu được lưu tối thiểu 9 tháng sau buổi thi cuối cùng, thiết bị lưu trữ phải niêm phong. Điều này đặt ra câu hỏi: ai được quyền xem, sử dụng, trích xuất hình ảnh? Mục đích sử dụng có thể bị mở rộng theo thời gian hay không? Việc lưu trữ dài hạn đồng nghĩa rủi ro lộ lọt dữ liệu cũng kéo dài. Ngay cả trong phạm vi an ninh cơ sở công cộng, đại biểu Quốc hội Trịnh Thị Tú Anh cảnh báo việc mở rộng lắp camera trong tất cả phòng thi là bài toán lớn về chi phí, nhân lực và tổ chức thực hiện. Một hệ thống giám sát đồ sộ mà thiếu quy định rõ ràng về quyền truy cập, thời hạn và phạm vi sử dụng dữ liệu sẽ biến camera từ công cụ bảo vệ thành mối đe dọa cho quyền riêng tư giáo dục và niềm tin của công dân.
Cần một khung pháp lý rõ ràng để không “nghiện camera”
Điểm đáng chú ý là cả hai ngành đều đã bắt đầu nghĩ tới bảo mật dữ liệu, nhưng mới ở mức kỹ thuật: mạng cục bộ, không Internet, niêm phong thiết bị lưu. Trong khi đó, camera tòa án theo Thông tư 13/2026 đã trở thành trang thiết bị bắt buộc, còn Thông tư 12/2026 lại cấm mang thiết bị ghi âm, ghi hình cá nhân vào phiên tòa nếu không được phép. Điều này tạo nên nghịch lý: chỉ cơ quan nhà nước có quyền ghi lại, còn công dân thì không. Nếu không có các quy định pháp luật rõ ràng về mục đích, phạm vi, thời hạn, chủ thể được quyền xử lý dữ liệu, cũng như cơ chế khiếu nại, giám sát độc lập, việc lắp camera dễ trượt dài sang “nghiện giám sát” – coi camera là giải pháp cho mọi vấn đề. Cân bằng hợp lý phải là: dùng camera để nâng chuẩn minh bạch và an ninh cơ sở công cộng, nhưng đồng thời bảo đảm người dân biết mình đang được ghi hình để làm gì, dữ liệu được giữ bao lâu, ai chịu trách nhiệm nếu lộ lọt. Nếu không trả lời được những câu hỏi này, mọi lời khẳng định về an ninh sẽ khó thuyết phục.
