Kiểm soát xuất khẩu máy bay: Từ thủ tục kỹ thuật thành đòn bẩy quyền lực
Kiểm soát xuất khẩu máy bay là tập hợp các biện pháp pháp lý và hành chính mà một nước sử dụng để quản lý việc bán, chuyển giao linh kiện máy bay dân dụng ra nước ngoài, nhằm bảo vệ lợi ích an ninh, kinh tế và công nghệ, đồng thời tạo đòn bẩy trong đàm phán thương mại và cạnh tranh công nghiệp toàn cầu. Trong những tuần gần đây, Bộ Thương mại Mỹ đã cố ý kéo dài và làm chậm quá trình cấp phép xuất khẩu một số linh kiện máy bay dân dụng sang Trung Quốc. Đây không còn là động thái kỹ thuật trung lập, mà trở thành công cụ chính trị trong quan hệ thương mại Mỹ – Trung. Khi Washington siết giấy phép, họ đồng thời gửi thông điệp: chuỗi cung ứng hàng không, đặc biệt với linh kiện máy bay dân dụng, giờ là chiến trường của cạnh tranh hàng không Mỹ Trung chứ không chỉ là bài toán công nghiệp.
Comac C919 phụ tùng bị siết: tham vọng cạnh tranh Airbus, Boeing vấp tường
Comac C919 được Trung Quốc xây dựng như biểu tượng tự chủ, nhưng ở tầng phụ tùng lại phụ thuộc sâu vào phương Tây. Động cơ LEAP-1C do CFM International – liên doanh giữa GE Aerospace và Safran – cung cấp, cùng hàng loạt hệ thống điện tử hàng không và thủy lực quan trọng đều đến từ nhà sản xuất nước ngoài. Khi Mỹ làm chậm cấp phép xuất khẩu phụ tùng máy bay dân dụng, C919 đối mặt nguy cơ thiếu linh kiện, từ dầu thủy lực hàng không tới các bộ phận cấu thành hệ thống điều khiển và an toàn bay. Theo một đánh giá, “Comac C919 đã nhận hơn 1.000 đơn đặt hàng nhưng chỉ bàn giao 15 máy bay trong năm 2025 và thêm 3 chiếc trong quý I/2026”. Những con số này phơi bày một thực tế: kiểm soát xuất khẩu máy bay đang trực tiếp bó hẹp khả năng biến C919 thành đối thủ thực sự của Airbus A320 và Boeing 737.
Thỏa thuận 200 máy bay Boeing: an ninh phụ tùng trở thành điều kiện sống còn
Ở chiều ngược lại, Trung Quốc không chỉ là bên bị động chịu áp lực, mà còn sở hữu lá bài thị trường. Ngày 16/5, Bắc Kinh xác nhận đã đạt thỏa thuận mua máy bay Mỹ, với quy mô lên tới 200 chiếc Boeing. Mỗi máy bay là một tài sản công nghệ phức tạp, vận hành hàng chục năm, đòi hỏi dòng chảy linh kiện bảo dưỡng ổn định, từ động cơ tới các bộ phận càng đáp và hệ thống điện tử. Trung Quốc hiện muốn Mỹ bảo đảm nguồn phụ tùng trong nhiều năm cho toàn bộ đội bay 200 máy bay Boeing đã nhất trí mua, nhưng yêu cầu này vẫn chưa có câu trả lời rõ ràng từ Washington. Việc máy bay dân dụng không bán kèm cam kết phụ tùng dài hạn khiến bài toán rủi ro trở nên sắc nét: nếu nguồn linh kiện bị Mỹ siết như với Comac C919 phụ tùng, các hãng Trung Quốc sẽ bị khóa chặt bởi rủi ro vận hành. Nói cách khác, hợp đồng Boeing là cơ hội, nhưng an ninh phụ tùng là điều kiện tồn tại.
Chuỗi cung ứng đan xen: cạnh tranh hàng không Mỹ Trung không còn là cuộc chơi một chiều
Washington muốn dùng kiểm soát xuất khẩu máy bay để kiềm chế Comac, nhưng chuỗi cung ứng thực tế phức tạp hơn nhiều. Linh kiện do nhà cung cấp Mỹ sản xuất không chỉ gắn với Boeing và Airbus đang khai thác tại Trung Quốc, mà còn đi thẳng vào các dòng máy bay thương mại của COMAC. Đồng thời, doanh nghiệp hàng không Mỹ lại phụ thuộc vào nguồn nguyên liệu từ Trung Quốc, ví dụ vật liệu phủ chịu nhiệt bảo vệ động cơ phản lực, vốn bị ảnh hưởng bởi các biện pháp kiểm soát đất hiếm của Bắc Kinh. Điều này tạo nên trạng thái ràng buộc hai chiều: Mỹ dùng giấy phép và danh mục linh kiện – từ càng đáp đến dầu thủy lực hàng không – làm công cụ đàm phán, trong khi Trung Quốc nắm giữ nguyên liệu và một thị trường khổng lồ cho cả động cơ GE lẫn dịch vụ hậu mãi Boeing. Cạnh tranh hàng không Mỹ Trung vì thế không chỉ là ai bán được nhiều máy bay hơn, mà là ai kiểm soát tốt hơn mắt xích phụ tùng trong toàn bộ chuỗi.
Tương lai C919: nội địa hóa linh kiện khó, nhưng là con đường duy nhất
Trong bối cảnh Mỹ siết linh kiện, đường lui của Trung Quốc gần như chỉ còn một lựa chọn: tự phát triển và nội địa hóa phụ tùng cho C919. Tập đoàn Động cơ Hàng không Trung Quốc đang phát triển động cơ CJ-1000A, với mục tiêu thay thế LEAP-1C trên C919. Tuy nhiên, theo các phân tích, việc đưa linh kiện thay thế vào khai thác thương mại sẽ mất rất nhiều thời gian, nhất là với các hệ thống có yêu cầu chứng nhận an toàn khắt khe. Nội địa hóa hệ thống điện tử hàng không và thủy lực cũng là bài toán dài hơi, không thể giải quyết trong vài năm. Trong khi đó, Bộ Thương mại Mỹ tiếp tục xem xét cách cấp phép đối với một số sản phẩm hàng không xuất sang Trung Quốc. Điều này báo hiệu giai đoạn bất định kéo dài: C919 khó bứt phá, Boeing và Airbus duy trì lợi thế, và cạnh tranh hàng không Mỹ Trung chuyển dần từ “ai có mẫu máy bay tốt hơn” sang “ai xây được chuỗi phụ tùng bền vững hơn”.
