Giao thông thông minh bắt đầu từ dữ liệu, không phải từ camera
Hệ thống giao thông thông minh là nền tảng dùng dữ liệu cơ sở hạ tầng, phương tiện và vận tải được thu thập theo thời gian thực, chuẩn hóa và đồng bộ để giúp cơ quan nhà nước giám sát, điều hành và tối ưu mạng lưới đường bộ, từ đó giảm ùn tắc, tăng an toàn và nâng cao hiệu quả quản lý lưu thông Việt Nam. Trong câu chuyện này, dữ liệu không phải phần phụ mà là tầng nền bắt buộc: nếu dữ liệu sai, thiếu, bẩn hoặc không được cập nhật, mọi cảm biến, camera và trung tâm điều hành hiện đại đều trở thành “đồ chơi đắt tiền”. Vì vậy, việc Cục Đường bộ Việt Nam coi nhiệm vụ chuẩn hóa, làm sạch và đồng bộ dữ liệu trước khi mở rộng nền tảng ITS không chỉ đúng hướng, mà còn là điều kiện sống còn để chuyển từ quản lý bị động sang quản lý chủ động, dựa trên dữ liệu.
Kế hoạch 100 ngày: dữ liệu cơ sở hạ tầng được đặt vào trung tâm
Điểm tích cực đầu tiên là Cục Đường bộ không nói chung chung về chuyển đổi số, mà gắn với một kế hoạch 100 ngày rất cụ thể: đến ngày 3/9, cơ quan này đã hoàn thành 8/15 nhiệm vụ, tương đương hơn 53%, 7 nhiệm vụ còn lại chiếm gần 47% đang tiếp tục triển khai. Một trong các kết quả đáng chú ý là việc rà soát, kiểm kê trung tâm dữ liệu, phòng máy chủ, lập danh sách cơ sở dữ liệu cần xây dựng, bổ sung, đồng thời thiết kế các trường dữ liệu dự kiến đồng bộ với Cơ sở dữ liệu quốc gia về dân cư. Đây là cách tiếp cận đúng: không xây hệ thống giao thông thông minh trên nền dữ liệu manh mún, mà đi từ “hạ tầng dữ liệu”. Trung tâm của chiến lược này chính là cơ sở dữ liệu hạ tầng đường bộ, được xác định là nhiệm vụ trọng tâm, nhằm phục vụ cả quản lý tài sản, vận hành, bảo trì lẫn phát triển dần nền tảng ITS cho quản lý lưu thông Việt Nam.
Tiến độ chuẩn hóa dữ liệu: những con số biết nói và các điểm nghẽn
Nếu nhìn vào các tỷ lệ đồng bộ, có thể thấy bức tranh vừa hứa hẹn vừa cho thấy mức độ phức tạp: dữ liệu tuyến đường đã đồng bộ 2.104/3.583 tuyến, gần 59%; dữ liệu cầu đường đạt 6.381/9.083 cầu, hơn 70%; dữ liệu hầm đạt 26/27 hầm, tương đương hơn 96%. Những con số này cho thấy sự ưu tiên rõ rệt cho các hạng mục hầm và cầu – nơi rủi ro an toàn cao – nhưng đồng thời cũng bộc lộ thách thức ở cấp mạng lưới tuyến. Mục tiêu đến 15/11 là chuẩn hóa, đối soát, làm sạch ít nhất 80% dữ liệu đủ điều kiện đồng bộ. Đây là mục tiêu tham vọng, nhưng cần thiết nếu nền tảng ITS muốn dựa trên dữ liệu “đúng, đủ, sạch, sống”. Việc xây dựng từ điển dữ liệu chuyên ngành và kiến trúc dữ liệu thống nhất cũng cho thấy nỗ lực tránh tình trạng mỗi hệ thống tự sinh dữ liệu, tự quản lý, khiến việc kết nối và khai thác cho bài toán ùn tắc đô thị hay quy hoạch giao thông trở nên chắp vá.
Nền tảng ITS: bước chuyển từ quản lý thủ công sang điều hành dựa trên dữ liệu
Trong định hướng xây dựng nền tảng ITS, Cục Đường bộ được giao tập trung vào khả năng thu thập, kết nối và khai thác dữ liệu phục vụ quản lý, giám sát và điều hành giao thông đường bộ. Khác với cách quản lý truyền thống dựa nhiều vào báo cáo giấy tờ hoặc phản ánh thủ công, ITS cho phép xử lý dữ liệu từ nhiều nguồn, giúp cơ quan quản lý nắm bắt tình hình và ra quyết định nhanh hơn. Quan trọng hơn, khi các cơ sở dữ liệu phương tiện, kết cấu hạ tầng, vận tải và các lĩnh vực liên quan được chuẩn hóa và kết nối, ngành đường bộ có thể chuyển từ quản lý bị động sang quản lý chủ động, dựa trên dự báo và cảnh báo sớm. Việc tích hợp với hệ thống thanh toán điện tử phí đường bộ, vận hành trung tâm dữ liệu thu phí, cũng như tự động hóa điền, kiểm tra và tái sử dụng dữ liệu trong dịch vụ công trực tuyến, sẽ giảm thủ tục trùng lặp cho người dân và doanh nghiệp, đồng thời tăng chất lượng điều hành hệ thống giao thông thông minh trên toàn mạng lưới.
Thách thức an ninh mạng và bài toán tận dụng dữ liệu cho đô thị
Một điểm dễ bỏ qua nhưng rất quyết định là lớp an ninh mạng cho các hệ thống dữ liệu giao thông. Hồ sơ phân loại hệ thống quản lý cơ sở dữ liệu thanh toán điện tử, vận hành thu phí và trung tâm dữ liệu đã được gửi lấy ý kiến cơ quan chuyên trách an ninh mạng, sau khi Luật An ninh mạng và các nghị định mới có hiệu lực, hồ sơ phải tiếp tục cập nhật cho phù hợp. Cục Đường bộ cho biết hệ thống hiện mới đáp ứng cấp độ 3, chưa đạt cấp độ 4, và đã đề nghị hoàn thành hồ sơ cấp độ 4 trước 20/11, đồng thời kết nối, chia sẻ thông tin giám sát an ninh với Trung tâm an ninh mạng quốc gia. Về bản chất, chuẩn hóa và bảo vệ dữ liệu hạ tầng không chỉ để quản lý tài sản công an toàn hơn, mà còn là điều kiện để các thành phố dùng chung dữ liệu cho bài toán quy hoạch, giảm ùn tắc, tổ chức lại luồng lưu thông và phương thức vận tải đô thị. Nếu làm tốt, nền tảng ITS sẽ không chỉ là “hệ thống của ngành đường bộ”, mà trở thành hạ tầng số chung cho quản lý lưu thông Việt Nam trong nhiều thập kỷ tới.
