Chấn thương xuyên cơ thể là gì và vì sao lại đáng sợ đến vậy?
Chấn thương xuyên cơ thể là tình trạng dị vật như thanh sắt, dao, kính vỡ hoặc các vật nhọn khác đâm xuyên qua da, cơ, mạch máu, thần kinh hoặc nội tạng, gây nên tổn thương kết hợp giữa thủng, dập nát mô, mất máu và nguy cơ nhiễm trùng đe doạ tính mạng nếu không được cấp cứu đúng cách kịp thời.
Điều đáng sợ của chấn thương xuyên cơ thể không nằm ở hình ảnh ghê rợn mà ở những tổn thương ẩn bên trong. Theo BS.CK2 Nguyễn Khắc Nam, chấn thương do vật nhọn hoặc dị vật đâm xuyên cơ thể có thể đồng thời gây tổn thương xuyên thấu và dập nát mô, dẫn đến chảy máu, nhiễm trùng và tổn thương nhiều cơ quan. Nói cách khác, mỗi cú xuyên là một “đường hầm” khó đoán, có thể cắt qua mạch máu lớn, ruột, thần kinh mà mắt thường không thấy. Vì vậy, xử trí dị vật xuyên người không bao giờ là chuyện “bình tĩnh rồi tự rút ra”, mà là một cuộc chạy đua với thời gian và kiến thức.
Hai ca bệnh cảnh báo: Thanh sắt xuyên người và vết cắt cổ tay vì… nổi nóng
Nếu bạn nghĩ chấn thương xuyên cơ thể là chuyện hiếm gặp, hãy nhìn vào hai ca bệnh điển hình gần đây. Ở một vụ tai nạn giao thông, một nam bệnh nhân bị hai thanh sắt xuyên qua cơ thể, tổn thương ổ bụng, ruột non và phần mềm vùng đùi, được tiếp nhận và điều trị thành công tại một bệnh viện tuyến trung ương ở Cần Thơ. Ca bệnh này cho thấy một điều rõ ràng: chỉ cần lệch vài milimét hoặc xử trí sai, người bệnh có thể mất máu cấp hoặc vỡ tạng mà không kịp đến phòng mổ.
Trong một trường hợp khác, lúc khoảng 2 giờ sáng, khoa Cấp cứu một bệnh viện tại Đức Hòa tiếp nhận anh P.H.T, 27 tuổi, quê Tây Ninh, với vết thương cổ tay phải nặng sau khi đập tay vào kính lúc nóng giận. Vết rách dài, lộ gân cơ, máu phun thành dòng; bác sĩ ghi nhận mạch quay khó bắt, huyết áp tụt. Khi mổ, họ phát hiện động mạch trụ và thần kinh trụ bị đứt hoàn toàn, kèm tổn thương nhiều gân gấp cổ tay. Đây không chỉ là bài học về kiểm soát cảm xúc, mà còn là lời nhắc rằng một hành động bốc đồng có thể đánh đổi bằng nguy cơ hoại tử cả cánh tay.
Những điều tuyệt đối không làm: Một cái kéo sai, chảy máu ồ ạt
Điều nguy hiểm nhất trong xử trí dị vật xuyên người là tâm lý “nhanh tay rút ra cho đỡ vướng”. Đây là phản xạ bản năng nhưng lại cực kỳ sai lầm. Các bác sĩ tại Cần Thơ khuyến cáo rõ: khi có dị vật đâm xuyên cơ thể thì không được tự ý rút dị vật. Dị vật đang nằm đó có thể đang vô tình đóng vai trò như một “nút chặn” tạm thời ở mạch máu; rút ra không đúng cách dễ làm rách thêm mạch, nội tạng hoặc gây chảy máu ồ ạt, bệnh nhân chưa kịp lên cáng đã ngưng tim.
Với vết thương do dao, kính vỡ, kim loại nhưng không còn dị vật, nhiều người lại sơ cứu theo kiểu cầm máu qua loa rồi để nạn nhân tự nằm nghỉ. Hậu quả là chảy máu âm thầm, tụt huyết áp, đến viện thì đã trong tình trạng sốc. Nhất là các vùng giàu mạch máu và thần kinh như cổ tay, một vết cắt sâu có thể làm đứt bó mạch thần kinh trụ, nếu không kiểm soát kịp, bàn tay sẽ thiếu máu, tăng nguy cơ hoại tử và mất chức năng vận động lâu dài. Khi nói đến cấp cứu chấn thương thủng, việc “không làm gì sai” đôi khi còn quan trọng hơn “làm thật nhiều thứ”.
Hướng dẫn sơ cứu chảy máu và chấn thương xuyên cơ thể tại hiện trường
Nếu phải chọn một nguyên tắc sống còn trong cấp cứu chấn thương thủng, đó là: giữ dị vật tại chỗ, cầm máu tối đa, chuyển viện nhanh nhất. Đầu tiên, hãy đảm bảo hiện trường an toàn rồi đưa nạn nhân ra khỏi khu vực nguy hiểm. Với chấn thương xuyên cơ thể còn dị vật, cần cố định dị vật bằng băng ép hoặc các vật đỡ xung quanh, tránh để nó lắc lư, gãy hoặc xuyên sâu hơn, sau đó nhanh chóng chuyển nạn nhân đến cơ sở y tế có khả năng phẫu thuật đa chuyên khoa để xử trí an toàn.
Với vết thương chảy máu nhiều do dao, kính vỡ, kim loại, khi không thấy dị vật cắm sâu, hướng dẫn sơ cứu chảy máu cơ bản là: dùng gạc hoặc khăn sạch ấn trực tiếp vào vết thương, giữ lực ép liên tục; hạn chế di chuyển chi bị thương; đồng thời đưa bệnh nhân đến cơ sở y tế gần nhất để cấp cứu. Ở những vết thương nghi ngờ liên quan mạch máu, thần kinh, gân (như vết cắt sâu ở cổ tay, khuỷu, đùi), người bệnh nên được đánh giá và điều trị tại cơ sở chuyên khoa để giảm tối đa di chứng vận động và cảm giác. Sơ cứu tốt không thay thế bệnh viện, nhưng là cầu nối giữ lại mạng sống trước khi kíp cấp cứu tiếp nhận.
Phòng mổ không phải phép màu: Vì sao bạn phải đến bệnh viện càng sớm càng tốt?
Ở những ca chấn thương xuyên cơ thể phức tạp, hiệu quả điều trị phụ thuộc rất lớn vào sự phối hợp giữa cấp cứu, hồi sức, chẩn đoán hình ảnh, gây mê hồi sức và nhiều chuyên khoa ngoại khác nhau. Điều này đúng với cả bệnh nhân bị hai thanh sắt xuyên qua người lẫn anh thanh niên 27 tuổi bị vết thương cổ tay nặng. Trong ca cổ tay, bác sĩ dựa trên khám lâm sàng để nghi ngờ tổn thương bó mạch thần kinh trụ và nhiều gân, cơ, rồi quyết định phẫu thuật khẩn nhằm kiểm soát chảy máu, khôi phục dòng máu và khâu các cấu trúc bị tổn thương.
Trong mổ, ekip phát hiện động mạch trụ và thần kinh trụ bị đứt hoàn toàn, kèm tổn thương cơ gấp cổ tay; họ ưu tiên khâu nối động mạch trụ để tái lập tuần hoàn cho bàn tay, sau đó khâu thần kinh và gân. Mỗi mũi khâu đòi hỏi độ chính xác cao vì mạch máu, thần kinh, gân ở cổ tay rất nhỏ, đan xen phức tạp; chỉ cần khâu lệch, bệnh nhân có thể đối diện với thiếu máu chi, rối loạn vận động hoặc mất cảm giác lâu dài. Dù sau mổ, bệnh nhân được tập phục hồi chức năng và ghi nhận cải thiện gập duỗi ngón tay, điều này không xoá được thực tế rằng bất kỳ trì hoãn nào trước đó cũng có thể khiến kết quả khác hẳn: hoại tử chi, tàn phế vĩnh viễn.
