Du lịch trải nghiệm ẩm thực: phải bắt đầu từ làng nghề sống
Du lịch trải nghiệm ẩm thực tại làng làm bánh truyền thống là hình thức du lịch di sản cho phép du khách không chỉ ăn, mà còn trực tiếp tham gia vào toàn bộ quy trình thủ công, từ chuẩn bị nguyên liệu đến nhào nặn, qua đó hiểu sâu hơn về nghề, về cộng đồng địa phương và các giá trị văn hóa gắn với món bánh đặc trưng. Chính vì thế, tôi tin rằng tương lai của du lịch di sản nằm ở những làng nghề còn lửa, nơi mỗi chiếc bánh là một câu chuyện sống, chứ không phải là sản phẩm trưng bày vô hồn.
Tour làm bánh ngải thủ công tại làng Mai Pha, phường Đông Kinh, nằm trong vùng công viên địa chất UNESCO Lạng Sơn, là một ví dụ rõ ràng cho xu hướng này. Ở đây, mọi trải nghiệm đều xoay quanh bếp lửa của người dân: bánh ngải được giã, nặn và thưởng thức ngay tại nhà, không qua bất cứ lớp “biểu diễn” làm màu nào. Du khách bước vào ngôi làng không phải với tư cách khán giả, mà là người học nghề, người hàng xóm tạm thời. Đó là lý do tour này tạo được sức hút, dù không có các loại dịch vụ hào nhoáng. Theo thống kê địa phương, trên phường Đông Kinh có hơn 50 hộ làm bánh ngải, trong đó 30 hộ kinh doanh thường xuyên và 20 hộ kinh doanh theo thời vụ.
Mai Pha: làng làm bánh truyền thống nơi du khách được làm thợ
Đặt chân tới làng làm bánh ngải Mai Pha, điều đầu tiên bạn cảm nhận không phải là mùi du lịch dịch vụ, mà là nhịp sống của một làng nghề đang hoạt động. Hơn 50 hộ làm bánh ngải trên địa bàn phường Đông Kinh – trong đó có 30 hộ làm quanh năm và 20 hộ làm theo thời vụ – nghĩa là nghề không tồn tại vì khách, mà vì chính sinh kế cộng đồng. Du lịch chỉ là lớp nghĩa thứ hai, nhưng nhờ vậy, du lịch ở đây có nền tảng vững chắc.
Trong tour trải nghiệm, người dân hướng dẫn du khách từng bước: chọn lá ngải cứu non, chuẩn bị gạo nếp, vừng và các nguyên liệu địa phương. Bạn theo dõi nghệ nhân sơ chế lá ngải, đồ xôi nếp, rồi bước vào công đoạn giã bánh ngải thủ công – khâu biến xôi nóng hổi dẻo thơm hòa quyện cùng sắc xanh của lá ngải. Cảm giác cầm chày, cảm nhận khối bánh chuyển từ thô sang mịn, từ rời rạc sang dẻo quánh, khiến bạn hiểu vì sao một chiếc bánh không thể bị thay thế bằng dây chuyền công nghiệp. Sau đó, dưới bàn tay hướng dẫn của người làng, bạn tự nặn từng chiếc bánh, tra nhân vừng, lạc trộn đường phên vào giữa cho cân đối. Đây không còn là “tour xem người ta làm”, mà là khóa học nghề thu nhỏ – nơi bạn buộc phải tập trung, lắng nghe, và tôn trọng kỹ năng của người thợ.
Từ bột bánh đến lớp địa chất: một hành trình di sản hoàn chỉnh
Điểm mạnh nhất của tour làm bánh ngải Mai Pha là nó không tách biệt ẩm thực với lịch sử và thiên nhiên, mà lồng ghép tất cả trong một hành trình liền mạch. Sau khi lấm tay với bột, du khách tiếp tục di chuyển tới di chỉ khảo cổ Mai Pha – một điểm đến tiêu biểu trong vùng công viên địa chất UNESCO Lạng Sơn. Di chỉ này được xếp hạng di tích cấp Quốc gia từ năm 1999, là nơi từng có cư dân tiền sử sinh sống khoảng 4.000 đến 3.000 năm trước. Nghĩa là, chỉ trong vài tiếng, bạn đi từ nhà bếp của cư dân hiện đại sang không gian đá, gốm của người xưa.
Cảm giác bước xuống khu vực di chỉ, nhìn cấu trúc địa chất, những dấu vết đồ đá, đồ gốm, rồi nhớ lại khối bánh vừa giã bằng tay, tạo nên một câu hỏi âm thầm: chúng ta muốn di sản phục vụ mình, hay mình phục vụ di sản? Khi địa phương kết nối quy trình làm bánh ngải truyền thống với không gian di sản khảo cổ, họ không chỉ “đóng gói” sản phẩm du lịch, mà còn tạo ra cách kể chuyện mới cho vùng đất. Du khách không còn học lịch sử qua bảng thuyết minh, mà qua mùi khói bếp, tiếng chày giã, và những câu chuyện đời thường của người dân. Đó là cách du lịch di sản trở nên sống động và đáng nhớ nhất.
Giao lưu cộng đồng: linh hồn của du lịch di sản gắn với ẩm thực
Nếu chỉ có bánh ngon và di chỉ đẹp, tour Mai Pha vẫn chưa đủ khác biệt. Điều làm nên giá trị lâu dài chính là tương tác trực tiếp với cộng đồng. Từ những đoàn đạp xe hơn 30 phụ nữ mặc trang phục dân tộc truyền thống xuất phát từ Đền Kỳ Cùng đến làng làm bánh ngải, đến đoàn du khách vào từng hộ làm bánh, trò chuyện với người thợ, mọi hoạt động đều đặt người dân địa phương ở vị trí trung tâm. Bạn không đứng ngoài quan sát, mà trở thành một phần của nhịp sống: dâng hương tại miếu thổ công, đình làng Mai Pha, cùng cả làng chuẩn bị lá ngải, giã bánh, nặn bánh, rồi ngồi lại thưởng thức bánh ngải nóng hổi ngay sau khi hoàn thiện.
Sau phần bếp núc và khảo cổ, hành trình còn nối dài bằng không gian giao lưu văn hóa dân gian với làn điệu hát then, tiếng đàn tính, điệu múa Chầu của đồng bào xứ Lạng. Lúc này, món bánh ngải không còn là sản phẩm đơn lẻ, mà là nút giao giữa ẩm thực, âm nhạc, tín ngưỡng. Người dân được thêm nguồn thu từ nghề, nhưng quan trọng hơn, họ giữ quyền kể câu chuyện về chính mình. Du lịch di sản chỉ bền vững khi cộng đồng cảm thấy mình được tôn trọng, không bị biến thành “phông nền” cho du khách. Mai Pha đang đi theo hướng đó: phát triển du lịch trải nghiệm ẩm thực, nhưng luôn đặt tiếng nói và nhịp sống của người bản địa làm trục.
Làng nghề kiểu mẫu trong công viên địa chất UNESCO: hướng đi bền vững
Điều khiến tôi lạc quan về tương lai của tour làm bánh ngải ở Mai Pha là nó không dừng ở mức thử nghiệm. Phòng Quản lý Công viên địa chất Lạng Sơn thuộc Trung tâm Xúc tiến Đầu tư, Thương mại và Du lịch đang phối hợp với chính quyền địa phương, người dân và các chuyên gia để xây dựng làng, khu phố kiểu mẫu Công viên địa chất toàn cầu UNESCO tại phường Đông Kinh – nơi có làng nghề làm bánh ngải truyền thống Mai Pha. Nói cách khác, nghề làm bánh và không gian di sản đang được nhìn nhận như trụ cột phát triển, chứ không phải hoạt động phụ họa cho vài sự kiện.
Theo kế hoạch, sản phẩm bánh ngải sẽ gắn với logo công viên địa chất toàn cầu, đồng thời hoạt động của điểm di chỉ khảo cổ Mai Pha được nâng cấp như một trong 38 điểm của vùng công viên. Đây là cách tư duy du lịch di sản đáng được nhân rộng: mỗi tour làm bánh thủ công không chỉ là trải nghiệm thú vị, mà là công cụ bảo tồn nghề truyền thống và tăng sinh kế cho cộng đồng. Khi di sản khảo cổ được thổi hồn bằng sức sống của văn hóa ẩm thực và nghệ thuật dân gian, du lịch không còn là ngành lấy đi, mà trở thành ngành trả lại – trả lại sự tự hào nghề cho người dân, trả lại ý nghĩa mới cho những lớp đá và mảnh gốm cổ. Và với bất kỳ du khách yêu thích du lịch di sản, làng làm bánh truyền thống Mai Pha trong công viên địa chất UNESCO xứng đáng là một điểm dừng chân ưu tiên.
