Du lịch ẩm thực Việt Nam: từ bữa ăn thường ngày đến hành trình trải nghiệm
Du lịch ẩm thực Việt Nam là hình thức du lịch mà trong đó món ăn, nguyên liệu và câu chuyện văn hóa quanh bàn ăn trở thành lý do chính để du khách lựa chọn, di chuyển và trải nghiệm một điểm đến thay vì chỉ tham quan cảnh quan hay di tích.Ẩm thực ngày càng giữ vai trò quan trọng trong việc định hình hình ảnh điểm đến, không chỉ đáp ứng nhu cầu ăn uống mà còn chứa đựng giá trị văn hóa, lịch sử và tập quán sinh hoạt. Ở nhiều nơi, bún, bánh, rượu hay các món núi rừng đã trở thành phần không thể thiếu trong hành trình khám phá của du khách. Người đi không chỉ hỏi “ở đây có gì chơi?” mà còn quan tâm “ở đây có gì để ăn khác với nơi khác?”. Chính sự khác biệt đó biến những món ăn dân gian tưởng như bình thường thành lý do để xách ba lô lên đường.
Bún giấm nuốc Huế: tô bún “kén khách” nhưng giữ chân người sành ăn
Bún giấm nuốc Huế là minh chứng rõ ràng cho sức hút của ẩm thực dân gian khi một món “kén người ăn” nhưng vẫn hút khách tìm trải nghiệm mới lạ. Trên bản đồ ẩm thực cố đô, bún giấm nuốc không phổ biến như bún bò hay bún mắm nêm, song lại có sức hút đặc biệt với người địa phương và du khách mỗi lần ghé Huế.
Món ăn có nguồn gốc từ các làng quê ven đầm phá Tam Giang và đầm Cầu Hai, nơi người dân đánh bắt con nuốc – loài nhuyễn thể không xương sống được chế biến thành món ăn giải nhiệt. Khác với sứa biển, nuốc giòn, lành, dễ ăn và được giữ tươi bằng cách ngâm trong nước muối cùng đá lạnh liên tục để không bị tan chảy. Cảm giác miếng nuốc giòn sần sật, mát lạnh hòa cùng vị chua, cay, mặn, ngọt của nước dùng tôm tạo nên hương vị lạ miệng, khác biệt với mọi loại bún truyền thống khác.
Tại đầu đường Chi Lăng, cạnh cầu Gia Hội (thành phố Huế), quán của chị Bích Huyền là một trong số rất ít nơi còn bán món này. Mỗi tô bún giấm nuốc giá 40.000 đồng, gồm nuốc, tôm tươi bóc vỏ giữ đuôi, chả lụa, bánh ram giòn, bánh tráng nướng và ruốc Huế, được chan hai loại nước: sốt tôm đỏ au và nước mắm chua cay. Dù nhu cầu không quá cao và món ăn kén khách, bún giấm nuốc vẫn giữ chân người sành ăn, trở thành “điểm hẹn” cho ai muốn hiểu thêm chiều sâu ẩm thực dân gian Huế.
Bắc Ninh: đặc sản Kinh Bắc và bài toán du lịch bền vững
Nếu Huế giữ hồn ẩm thực bằng một tô bún lạ, thì Bắc Ninh lại đi theo hướng xây cả hệ sinh thái du lịch ẩm thực dựa trên đặc sản Kinh Bắc. Sau khi hợp nhất, tỉnh sở hữu nguồn tài nguyên ẩm thực phong phú, hội tụ tinh hoa vùng trung du, miền núi, với hàng loạt món đã thành thương hiệu như bánh phu thê Đình Bảng, bánh tẻ làng Chờ, bánh khúc làng Diềm, rượu làng Vân, bánh đa Kế, bún Đa Mai, mỳ Chũ, vải thiều Lục Ngạn, gà đồi Yên Thế hay mật ong rừng Sơn Động.
Ở Suối Mỡ, bản Ven hay khu du lịch Tây Yên Tử, ẩm thực bản địa từ gà ri, cá suối, ong, trứng kiến đến xôi ngũ sắc đã trở thành điểm nhấn trong chương trình trải nghiệm. Nhiều điểm còn chú trọng cách bài trí: dùng mẹt tre, lót lá, tạo cảm giác gần gũi bản địa, đồng thời giới thiệu thêm đặc sản cho khách mua về. Đây là cách tiếp cận bền vững: gắn món ăn với không gian, câu chuyện, con người, thay vì coi đó chỉ là phần “phụ” của chuyến đi.
Tuy vậy, ẩm thực Bắc Ninh vẫn chưa phát huy hết tiềm năng để trở thành sản phẩm có sức cạnh tranh cao. Nhiều đặc sản vẫn chủ yếu bán như nguyên liệu, chưa xuất hiện phổ biến trong hệ thống nhà hàng, khách sạn; không gian giới thiệu ít, dịch vụ ăn uống quy mô nhỏ, liên kết giữa người sản xuất và doanh nghiệp du lịch còn lỏng lẻo. Câu chuyện rõ ràng: muốn du lịch ẩm thực Việt Nam phát triển bền vững, địa phương phải đặt ẩm thực trong chuỗi giá trị hoàn chỉnh, từ bảo tồn nguyên liệu, nâng chất chế biến đến xây thương hiệu và tổ chức không gian trải nghiệm.
Trải nghiệm làng bánh ngải Mai Pha: khi du khách trở thành người làm bánh
Nếu Bắc Ninh tập trung vào hệ thống đặc sản, thì Lạng Sơn lại chọn một sản phẩm ẩm thực dân gian rất cụ thể: bánh ngải Mai Pha. Sáng 30/4, Trung tâm Xúc tiến Đầu tư, Thương mại và Du lịch Lạng Sơn phối hợp với Câu lạc bộ Xe đạp ơi, nhiếp ảnh gia và tình nguyện viên thí điểm tour trải nghiệm làng làm bánh ngải Mai Pha (phường Đông Kinh) trong Công viên địa chất toàn cầu UNESCO Lạng Sơn. Đây là cách tiếp cận thông minh: kết hợp ẩm thực, di tích, thể thao và cảnh quan trong một hành trình.
Hơn 30 phụ nữ trong trang phục dân tộc đạp xe từ Đền Kỳ Cùng, đi qua di tích Thành cổ Lạng Sơn, rồi vào làng làm bánh ngải Mai Pha để dâng hương tại miếu thổ công, đình làng và tham gia trọn vẹn quy trình làm bánh ngải. Du khách được hái lá ngải, giã, nặn rồi tự tay thưởng thức sản phẩm của mình. Đây chính là hình mẫu “trải nghiệm làng bánh” mà nhiều địa phương mơ ước: người tham quan không dừng ở mức xem, mà trở thành một phần của làng nghề.
Tour thí điểm này là một trong những hoạt động nhằm bảo tồn, tôn tạo và phát huy giá trị Công viên địa chất toàn cầu UNESCO Lạng Sơn, hướng đến xây dựng làng nghề gắn với du lịch kiểu mẫu tại phường Đông Kinh. Khi làng nghề làm bánh ngải truyền thống được gắn với logo Công viên địa chất và điểm di chỉ khảo cổ Mai Pha, ẩm thực dân gian không còn nằm trong bếp mà bước vào không gian công cộng, góp phần tạo thêm sinh kế cho người dân.
Kết nối những sợi bún, chiếc bánh thành hành trình du lịch ẩm thực
Từ tô bún giấm nuốc Huế kén khách nhưng giàu bản sắc, hệ thống đặc sản Kinh Bắc đang được Bắc Ninh nâng tầm, đến tour trải nghiệm làng bánh ngải Mai Pha khiến du khách tự tay nặn bánh, có thể thấy du lịch ẩm thực Việt Nam đang chuyển mình từ “ăn cho no” sang “ăn để hiểu”. Ẩm thực dân gian chỉ thật sự trở thành sản phẩm du lịch khi gắn với câu chuyện, con người và chuỗi giá trị hoàn chỉnh.
Điều này cũng đặt ra yêu cầu rõ ràng: địa phương phải dám chọn món ăn đại diện, dám đầu tư không gian trải nghiệm, và dám chấp nhận rằng không phải món nào cũng hợp khẩu vị số đông. Bún giấm nuốc có thể không dành cho tất cả mọi người, nhưng lại là kho báu với người yêu khám phá hương vị lạ. Các tour trải nghiệm làng bánh cho thấy, khi du khách được tham gia từ khâu hái lá đến thưởng thức, họ sẽ nhớ món ăn lâu hơn bất kỳ bài quảng bá nào. Đó chính là con đường để những món dân gian nhỏ bé trở thành điểm đến lớn trên bản đồ du lịch.
