Từ lớp phổ thông đến lựa chọn ngoại ngữ dài hạn
Hợp tác giáo dục Việt – Nhật là khuôn khổ phối hợp giữa hai nước trong giảng dạy ngôn ngữ, đào tạo đại học, phát triển nhân lực và trao đổi học thuật, tạo thêm lựa chọn học tập từ phổ thông đến sau đại học. Điểm đáng chú ý là cơ hội tiếp cận tiếng Nhật không còn giới hạn ở người học đã chọn chuyên ngành hoặc chuẩn bị sang Nhật. Hai bên đang triển khai thỏa thuận về dạy tiếng Nhật ở trường phổ thông, gồm văn bản giữa Đại sứ quán Nhật Bản tại Việt Nam và Bộ Giáo dục và Đào tạo ký năm 2024, cùng bản ghi nhớ ký năm 2013 giữa Bộ và Bộ Ngoại giao Nhật Bản.
Tiếng Nhật được thí điểm như ngoại ngữ thứ hai từ năm học 2003–2004, rồi xuất hiện như ngoại ngữ thứ nhất tại một số trường từ năm học 2016–2017. Chương trình phổ thông ban hành năm 2021 mở khả năng để học sinh lựa chọn môn này từ lớp 3; kỳ thi Olympic quốc gia tiếng Nhật được tổ chức lần đầu năm 2024 và tiếp tục duy trì. Đây là thay đổi có ý nghĩa thực tế: học sinh có thể bắt đầu sớm, còn gia đình và nhà trường có thêm cơ sở để xem tiếng Nhật như một lộ trình học tập dài hạn, thay vì một kỹ năng chỉ học khi đã xác định du học hay làm việc với doanh nghiệp Nhật.
Nhu cầu học đã vượt ra ngoài trường phổ thông
Đào tạo tiếng Nhật đang có nền tảng đáng kể ở bậc đại học. Theo khảo sát của Quỹ Giao lưu quốc tế Nhật Bản, hơn 70 cơ sở giáo dục đại học tại Việt Nam giảng dạy tiếng Nhật với gần 48.000 người học; trong đó, 51 trường đào tạo chính quy ngành tiếng Nhật và Nhật Bản học, với khoảng 13.500 người học. Những con số này cho thấy người hưởng lợi không chỉ là học sinh phổ thông, mà còn có sinh viên muốn theo ngành ngôn ngữ, Nhật Bản học hoặc bổ sung năng lực tiếng Nhật cho chuyên môn khác.
Hợp tác không chỉ đi theo một chiều. Hai nước cũng thúc đẩy dạy tiếng Việt và Việt Nam học tại Nhật Bản; kỳ thi đánh giá năng lực tiếng Việt theo Khung năng lực tiếng Việt sáu bậc được tổ chức tại Tổng Lãnh sự quán Việt Nam ở Osaka ngày 15/8/2026, góp phần mở rộng hoạt động giảng dạy và khảo thí tiếng Việt. Cùng với trao đổi giảng viên, cán bộ quản lý, nghiên cứu và các chương trình của JICA, hướng đi này có thể hỗ trợ người học hai nước hiểu ngôn ngữ, xã hội và môi trường làm việc của nhau.
Học bổng và đại học chung mở lối cho đào tạo chuyên sâu
Ở bậc sau đại học, học bổng JDS là một trong những kênh cụ thể để bồi dưỡng nhân lực chất lượng cao. Chương trình được triển khai hằng năm từ năm 2000; đến hết năm 2025, gần 900 người Việt Nam đã nhận học bổng thạc sĩ và tiến sĩ. Với giai đoạn năm tài khóa 2026–2028, kế hoạch dự kiến hỗ trợ 25 học viên thạc sĩ và 4 nghiên cứu sinh tiến sĩ mỗi kỳ tuyển sinh. Hồ sơ thỏa thuận tiếp nhận viện trợ giữa Bộ Giáo dục và Đào tạo và JICA đang được tổng hợp ý kiến, dự kiến ký trong tháng 11/2026.
Trường Đại học Việt Nhật cũng là một đầu mối đào tạo và nghiên cứu chung, với các chương trình từ đại học đến tiến sĩ. Hiệp định cấp Chính phủ về phát triển trường được ký ngày 9/11, nhân chuyến công tác của Tổng Bí thư – Chủ tịch nước Tô Lâm tới Nhật Bản. Cơ hội từ các chương trình này phù hợp với sinh viên muốn học trong môi trường gắn kết hai nền giáo dục, cũng như cán bộ và người đã tốt nghiệp tìm kiếm nghiên cứu chuyên sâu. Tuy vậy, giá trị của học bổng hay một trường chung chỉ phát huy khi chương trình học gắn với năng lực nghề nghiệp và nhu cầu thực tế.
Bán dẫn là phép thử về chất lượng hợp tác
Đào tạo nhân lực bán dẫn cho thấy hợp tác đang hướng tới những lĩnh vực công nghệ có yêu cầu chuyên môn cao. Tháng 4/2025, Bộ Giáo dục và Đào tạo Việt Nam và Bộ Giáo dục, Văn hóa, Thể thao, Khoa học và Công nghệ Nhật Bản ký hợp tác phát triển nhân lực trong lĩnh vực này. Tại Hội nghị Hiệu trưởng các trường đại học Việt Nam – Nhật Bản lần thứ tư ở Osaka ngày 8–9/10/2026, Bộ Giáo dục và Đào tạo tiếp tục làm việc với phía Nhật Bản để thúc đẩy đào tạo bán dẫn và gặp gỡ trí thức Việt Nam tại Nhật.
Trong đợt tuyển sinh đầu tiên của chương trình liên quan, 5 nghiên cứu sinh được tài trợ; đợt tiếp theo dự kiến hỗ trợ tối đa 10 người. Quy mô này còn khiêm tốn so với nhu cầu nhân lực công nghệ, nhưng hướng đi đúng là kết nối trường học với doanh nghiệp, đồng thời duy trì học bổng và hỗ trợ đào tạo ở các lĩnh vực công nghệ cao. Học sinh có thể hưởng lợi từ nền tảng ngôn ngữ, sinh viên từ chương trình chuyên ngành và người đã đi làm từ cơ hội học tập nâng cao. Kết quả cuối cùng cần được đánh giá bằng năng lực người học và khả năng ứng dụng, không chỉ bằng số thỏa thuận được ký.
Nhìn chung, hợp tác giáo dục Việt – Nhật đang tạo một chuỗi cơ hội từ lớp tiếng Nhật phổ thông đến học bổng sau đại học và đào tạo bán dẫn. Để chuỗi này thực sự có ích, cần bảo đảm chương trình tiếp cận được nhiều người học, duy trì chất lượng giảng dạy và gắn đào tạo với nhu cầu nghề nghiệp. Khi những điều kiện đó được đáp ứng, người học ở nhiều độ tuổi và chặng đường khác nhau mới có thể biến cơ hội hợp tác thành năng lực thực tế.
